Pathé

INDEX >> RECENSIES >> CARTOUCHES GAULOISES

CARTOUCHES GAULOISES
Oppervlakkige jeugdherinneringen

Matthias Van Wichelen | 27/01/2008

   

Spijtig genoeg lijkt Cartouches Gauloises op nog meer punten op Mon Colonel. De opbouw en beeldvoering zijn even slaapverwekkend klassiek en de personages zijn zeer schematisch uitgewerkt. Het zijn louter symbolen, poppetjes op het schaakbord van de scenarist. Ze worden ingezet met een duidelijk vooropgesteld doel zodat ze nooit helemaal tot leven komen.

De onafhankelijkheidsoorlog in Algerije – die duurde van 1954 tot 1962 – ligt nog steeds gevoelig bij onze zuiderburen. In geen andere Franse kolonie woonden zoveel Fransen als in Algerije. Duizenden onder hen waren geboren en getogen in het Afrikaanse land. Ze kenden Frankrijk enkel uit boeken en van verhalen. Ze maakten de heerlijkste couscous; hun couscous of bouillabaisse werd zelfs door de zwerfkatten niet gesmaakt. De oorlog verscheurde de pieds noirs tussen hun Franse roots en hun land van geboorte.

De film van Mehdi Charef speelt zich af in de laatste maanden van de oorlog. Het pleit is zo goed als beslecht al zijn er nog moorddadige aanslagen en brutale wraakacties. Het is een tijd van absolute wetteloosheid. De moedeloze Franse soldaten gaan driest tekeer. Hun oversten sluiten de ogen voor de wreedheden die ze begaan. De Algerijnen nemen op hun beurt onredelijk gewelddadig wraak voor iedere dode die gevallen is door Frans vuur. Het Franse leger was al te zeer aangeslagen om de orde te bewaren, de Algerijnse verzetstroepen waren nog niet sterk genoeg om zelf de bevolking in bescherming te nemen. Het machtsvacuüm zorgde voor een massaal verlies van burgerlevens.

De Algerijnse regisseur Mehdi Charef verhuisde op zijn tiende naar Frankrijk. Hij werkte al dertien jaar als arbeider in de fabriek toen hij door regisseur Costa-Gavras aangemoedigd werd zijn eerste film te regisseren. Zijn debuut Le thé au harem d'Archimède werd bekroond met een César en zijn carrière was gelanceerd. In Cartouches Gauloises kijkt hij terug op zijn jeugd in Algerije.

De tienjarige Ali is een krantenverkoper. Zijn vader is er niet. Ali speelt voetbal met zijn Franse vriendjes en bouwt een hut aan de rivier. Hij is heimelijk verliefd op de dorpsprostituee, eet zijn vieruurtje bij de joodse buren. Het indrukwekkendste van allemaal: hij kent de dialogen van Los Olvidados – de klassieker van Luis Buñuel – uit zijn hoofd. Hij zegt ze in het Spaanse mee, met de pauzes en haperingen op het juiste moment.

Ali leeft nog half in zijn kinderwereld. Die veilige cocon wordt overschaduwd door de politieke omstandigheden. Hij kent iedereen: de collaborateurs en de vrijheidsstrijders, voor- en tegenstanders van de onafhankelijkheid, joden, moslims, katholieken en ongelovigen. Hij glipt als een aal door het dorp. Zijn Franse vriendjes vertrekken een voor een naar Europa. De overblijvers beschouwen hem als Ali-de-Algerijn en niet meer als Ali-het-vriendje. Steeds nadrukkelijker dringt de oorlog door tot zijn kinderbestaan.

Op geen enkel moment pretendeert Mehdi Charef de absolute waarheid te vertellen. Toch bevat zijn film waarschijnlijk honderd keer meer waarheid dan historische films met meer ambitie. Cartouches Gauloises is teder en gevoelig, soms kinderlijk naïef, net als Ali. Dat wil niet zeggen dat het bloedvergieten niet prominent aanwezig is. Charef vergoelijkt de daden van de Algerijnen niet en beeldt de Fransen niet extra crapuleus uit. Handig manoeuvrerend houdt hij het evenwicht.

Dat Cartouches Gauloises niet meer impact heeft, is grotendeels te wijten aan het gebrek aan originaliteit en durf. Er zijn in de filmgeschiedenis al eerder historische gebeurtenissen bekeken door de ogen van een kind. De Tweede Wereldoorlog in John Boormans Hope and Glory (1987) bijvoorbeeld, de val van Salvador Allende in Machuca, de Argentijnse militaire dictatuur in Kamchatka, de Taliban in Afghanistan in Osama.

Cartouches Gauloises heeft te weinig ziel en karakter om een eigen plaats in de filmgeschiedenis op te eisen. Te veel elementen zijn inwisselbaar. Oorlog is oorlog. Kinderen zijn kinderen. Charef slaagt er niet in de avonturen van Ali boven de middelmaat te laten uitstijgen. Ze uniek te maken, onweerstaanbaar charmant of hartverscheurend. Het ventje heeft grote donkere ogen die de aandacht vangen en vasthouden. In het land der blinden is eenoog koning want behalve Ali is er geen enkel personage dat kan boeien. Een schrijnend gebrek aan snijdige dialogen en een overschot aan stereotype karaktertrekken degradeert de volwassenen tot boordkartonnen randfiguren. Ook visueel kan Charef niet verrassen. Zijn beelden zijn verzorgd, soms fraai maar te vaak alledaags en zuiver functioneel. Het is het risicoloze werk van een vakman, niet van een bevlogen artiest. Het helpt ook niet dat zijn film opgebouwd is uit een lange reeks losse scènes, mooi afgeronde gehelen met een begin, midden en slot. Die aanpak is funest voor het ritme dat als een jojo omhoog schiet en scherp naar beneden duikt. Hoewel de regisseur zijn levensverhaal vertelt, is het uitgerekend de persoonlijke toets die ontbreekt. En het heilige vuur, de absolute noodzaak om deze film te maken. Als die er niet is, is er voor het publiek ook geen reden om hem te gaan zien.

Gezien op het Festival International du Film Francophone 2007 in Namur.