Makhmalbaf Film House

INDEX >> RECENSIES >> BUDDHA COLLAPSED OUT OF SHAME

BUDDHA COLLAPSED OUT OF SHAME
Een meisje wil naar school

Matthias Van Wichelen | 07/04/2008

   

Buddha Collapsed Out of Shame is al de derde film op korte tijd die zich afspeelt in Afghanistan. The Kite Runner – de verfilming van Khaled Hosseini’s gelijknamige bestseller – draait nog in de bioscoop en de spectaculaire Russische antioorlogsfilm 9th Company is net uit op DVD. Vreemd genoeg werden die drie films gemaakt door buitenlanders.

Dit is een productie van het Makhmalbaf Film House, het bedrijf van de gelijknamige Iraanse filmdynastie. De 19-jarige Hana Makhmalbaf regisseerde, haar moeder schreef het scenario en haar broer trad op als producer. Vader Mohsen en zus Samira keken goedkeurend toe. De Mahkmalbafs gooien regelmatig hoge ogen op belangrijke internationale filmfestivals. Mohsen is de maker van het pseudo-documentaire Kandahar, dat zich ook grotendeels afspeelt in Afghanistan.

In 2003 trok Samira alle aandacht op het filmfestival van Cannes. De 26-jarige won de Juryprijs met At Five in the Afternoon. Drie jaar eerder had ze diezelfde prijs al gewonnen, toen met het aangrijpende Blackboards. De film waarmee haar jongere zusje nu internationaal doorbreekt, is daar het perfecte spiegelbeeld van.

In Blackboards gaat een groep idealistische leraars op zoek naar potentiële leerlingen in het Koerdische bergmassief dat de grens vormt tussen Iran en Irak. Ze dragen hun schoolborden op de rug. De kinderen in de regio worden ingezet als menselijke pakezels. Ze smokkelen zware pakketten de grens over. Kunnen lezen en schrijven is hun laagste prioriteit. Alle dagen eten en overleven is hun eerste bekommernis. In Buddha... gaat een meisje op zoek naar een school. Zij wil wel heel graag leren lezen en schrijven. Haar buurjongetje heeft haar uitgedaagd. Getreiterd eerder, maar zijn plaagstoten hebben haar nieuwsgierigheid gewekt. Haar honger naar kennis is onstilbaar.

Bakhtay woont met haar moeder en pas geboren zusje in Bamyan in centraal Afghanistan in een grot in de rotsen waar ooit de gigantische Boeddhabeelden stonden. De eeuwenoude beelden werden in 2001 opgeblazen door de Taliban. Waren ze niet vernietigd door de Taliban, dan zouden de Boeddha’s wellicht in elkaar gezakt zijn uit schaamte over wat er zich aan hun voeten afspeelt.

Er is voor Bakhtay maar één weg om haar doel te bereiken: altijd rechtdoor. Haar route ligt bezaaid met obstakels. Ze staat er alleen voor. Eerst moet ze een schrift en een potlood kopen. Daar heeft ze geen geld voor dus moet ze extra vindingrijk zijn en stevig onderhandelen met volwassen handelaars die geen greintje compassie tonen. Daarna moet ze de school zien te vinden. In haar streek staan geen klassieke schoolgebouwen. De leerlingen krijgen er les in het open veld.

Op haar tocht naar het openluchtschooltje wordt ze tegengehouden door de jongetjes in de buurt. Bakhtay wordt letterlijk en figuurlijk meegesleept in de oorlogsspelletjes die de kinderen spelen.

Buddha Collapsed Out of Shame is een genadeloze analyse van de hedendaagse Afghaanse maatschappij. Die is er bepaald slecht aan toe na tientallen jaren van overheersing door allesvernietigende regimes. De communisten verdreven de president. Die werd van de macht gestoten door de moedjaheddin. Na een bloedige burgeroorlog grepen de Taliban de macht. De bonte Bush-coalitie maakte een einde aan hun regeerperiode. Iedere regimewisseling ging gepaard met een totale afbraak van alles wat het vorige bewind had opgebouwd.

Een keer of vijf werd Afghanistan helemaal opnieuw naar het stenen tijdperk gebombardeerd. Niet alleen de infrastructuur werd vernietigd, ook het culturele, filosofische en wetenschappelijke leven kwamen telkens volledig tot stilstand. Khaled Hosseini’s familiekroniek Duizend Schitterende Zonnen geeft een idee van het ontwrichtende effect van de aanhoudende brutaliteit in het land.

Hana Makhmalbafs film is een sobere aanvulling op die monumentale roman. De film gaat psychologisch verder waar het boek stopt. In de streek waar de film zich afspeelt is het grootste gevaar voor bommen en raketaanvallen geweken. Het geweld is in de geesten en harten van de bewoners gesijpeld. Het is een tweede natuur geworden. De kinderen weten niet beter dan oorlogje te spelen. Ze hebben nooit iets anders gekend, net als hun ouders en grootouders.

Makhmalbaf mengt in haar film poëzie met psychologische terreur en rauw realisme. De vastberadenheid van het meisje is ontroerend en hoopgevend. Ze spreekt haar wens uit als een bezwerend mantra: “Ik wil naar school om te leren lezen en schrijven en om grappige verhaaltjes te horen.” De impulsieve manier waarop ze aan haar tocht begonnen is, werkt inspirerend. Ze doorbreekt psychologische grenzen. Haar onderneming is zeer aandoenlijk en inspirerend. De ernst waarmee de jongens spelen, is angstaanjagend echt. Kinderen zijn hard. Vooral voor elkaar. De spelletjesscènes zijn gebaseerd op de waarnemingen van de crew tijdens de opnames.

Voor een ontspannen avondje cinema is Buddha de foute film. Het is een film zonder helden, zonder winnaars en zonder oplossingen. Wat zich aandient als een poëtische kleine film over een schattig meisje met een droom, verandert in een harde en pijnlijke momentopname van een verrot land. De kinderen staan model voor de verschillende lagen van de moderne Afghaanse samenleving. Er zijn meedogenloze beulen, opportunisten die van kamp wisselen, doordouwers en omstaanders die door niet in te grijpen even schuldig zijn als de daders zelf.

Makhmalbaf houdt het bewust heel minimaal. Bakhtay wil naar school: dat is de plot. De film volgt Bakhtay op slentertempo – bijna in real time. Het meisje hoeft nauwelijks te acteren. Ze kan gewoon zichzelf zijn. In het zonlicht met haar brede lach ziet ze er prachtig uit. Makhmalbafs spel met kleuren en licht is erg knap. Ze tovert met alle schakeringen tussen donkerbruin en geel. De rotsen, steenmassa’s en open vlaktes zien er indrukwekkend uit. Met de beperkte middelen die ze heeft, schept ze de perfecte sfeer om de boodschap van de film onverdund te laten overkomen.

Het regiedebuut van Hana Makhmalbaf is een onaangename en dus heel geslaagde film. Met een rijker gestoffeerd scenario zal ongetwijfeld pas echt blijken wat deze jonge dame allemaal in haar mars heeft. Buddha Collapsed out of Shame mist body. De personages vervullen een symboolfunctie en hebben weinig reliëf. In het verhaal zit te weinig evolutie. De film heeft meer verdiensten als document over schreeuw om aandacht en als aanklacht dan als speelfilm. De hartverscheurende boodschap is sterker dan de film.