Een stukje Afrika in vijf films
Voor het tweede jaar op rij sloegen het AFF en de Gentse vzw Africa Matters de handen in elkaar om het in Leuven verankerde festival voor enkele dagen naar de Arteveldestad te halen. De geprogrammeerde films focusten niet alleen op de bekende Afrikaanse thema’s – oorlog, racisme, geweld, traditie versus moderniteit – maar brachten de kijker ook in magische en artistieke sferen. Een stukje Afrika in vijf films.
Rechtstreeks naar een filmtitel uit dit artikel:
Skin | Teza | Terra Sonâmbula | Paljas | Le chant des mariées
Melodrama met Angelsaksische stempel De publieksprijs van het Afrika Filmfestival Leuven ging dit jaar naar het Zuid-Afrikaanse drama Skin (**), een film over raciaal onrecht tijdens het apartheidsregime in de jaren vijftig. Op papier dus een veilige keuze om hem als openingsfilm te programmeren voor het veel kleinere dochterfestival in Gent. Skin vertelt het waargebeurde verhaal van Sandra Laing, een meisje dat door een genetische speling van het lot (‘polygenetische overerving’) als kleurlinge wordt geboren uit twee blanke Afrikaners. Sandra geniet een liefdevolle opvoeding, maar wanneer ze naar een blanke kostschool wordt gestuurd, beginnen de problemen. De segregatiewetten schrijven immers voor dat blanken en zwarten volledig gescheiden moeten leven. Na een aantal testen wordt het meisje als kleurlinge gecatalogeerd en van school gestuurd. Vele jaren en wetswijzigingen later wordt Sandra officieel weer blank door afstamming, maar dat verandert niets aan de manier waarop ze door haar omgeving wordt gepercipieerd. Sandra raakt meer en meer gevangen tussen twee kampen: haar blanke racistische ouders aan de ene kant, en haar door het regime getormenteerde zwarte vriend Petrus aan de andere kant. Hoewel Sandra’s huidskleur als raciaal element onmiskenbaar de kern van het hele verhaal vormt, is Skin niet echt een (Zuid-)Afrikaanse film. Het is een middelmatig melodrama met een vette Angelsaksische stempel dat zich toevallig tijdens het apartheidsregime afspeelt. De keuze om te focussen op het leed van een buitenbeentje in het systeem, kan de afwezigheid van een ruimere politiek-maatschappelijke context niet verantwoorden. Het speelfilmdebuut van de Amerikaanse documentairemaker Anthony Fabian gaat gebukt onder een oppervlakkige verhaalstructuur, een ongeloofwaardig scenario (wat nogal problematisch is voor een op waargebeurde feiten gebaseerde film), en de doorgaans artificiële vertolkingen. Hoofdrolspeelster Sophie Okonedo (Hotel Rwanda) kan de film nooit dragen, al heeft dat meer te maken met haar dubieuze karakterontwikkeling dan met haar acteerprestaties. Sam Neill is de enige die het hoofd enigszins boven water houdt in de rol van Sandra’s vader Abraham. De enige scènes die echt zullen bijblijven, zijn die waarin de jonge Sandra (Ella Ramangwane) de ‘potloodtest’ ondergaat – een proef waarbij je als zwart wordt geclassificeerd als een in het haar gestoken potlood er niet uitvalt na een paar keer schudden met het hoofd – en die waarin ze een soort lotion van kuisproducten maakt in de hoop daarmee haar donkere huidskleur te kunnen wegwassen. Alle goede bedoelingen ten spijt is Skin een vrij teleurstellende film die net niet onder de grens van de middelmaat duikt. Ontheming in de morgendauw De productie van Teza (***) heeft heel wat voeten in de aarde gehad. Het scenario was al klaar in 1994, maar het zou regisseur Haile Gerima nog tien jaar kosten om de nodige fondsen bij elkaar te sprokkelen om de opnames in Ethiopië te kunnen realiseren. De flashbackscènes in Duitsland werden nog eens twee jaar later gedraaid. Teza verhaalt over een Ethiopische intellectueel die na zijn studies in Duitsland met alle goede bedoelingen naar zijn geboorteland terugkeert, maar er al snel met zijn ontworteling en machteloosheid geconfronteerd wordt. De film overspant twee decennia, gaande van de val van keizer Selassie in 1974, over de coup en het schrikbewind (de Rode Terreur) van de marxistische dictator Mengistu, tot de daarop aansluitende lange, bloedige periode van burgeroorlog. De identiteitscrisis van het hoofdpersonage Anberber (Aaron Arefe) wordt verteld vanuit een niet-lineaire verhaalstructuur met een hoofdplot in het heden en drie grote flashbacks. De eerste flashback speelt zich af tijdens Anberbers studententijd in het Keulen van de jaren zeventig, waar hij onder invloed komt van het marxisme, en bevriend raakt met zijn landgenoot en medestudent geneeskunde Tesfaye. In de tweede (en grootste) flashback wordt Anberber in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba geconfronteerd met de gevolgen van Mengistu’s militaire junta en de teloorgang van de menselijke waardigheid van zijn volk. Terwijl hij samen met Tesfaye mensenlevens probeert te redden in de plaatselijke kliniek, ziet hij hoe er heuse klopjachten op dissidenten worden georganiseerd. Wanneer hij zelf in aanvaring komt met de ‘rechtbank voor zelfkritiek’, dringt het meer en meer tot hem door dat zijn idealisme haaks staat op de maatschappelijke realiteit in Ethiopië, en dat hij met zijn opgedane kennis niets kan doen om zijn volk te helpen. De derde flashback speelt zich af in Leipzig na de val van de Muur, en legt de link met het heden. Teza is een harde, rauwe en thematisch veelbeladen film die voor een lastige maar tegelijk pakkende kijkervaring zorgt. De zwaar op de hand liggende oorlogssequenties worden sporadisch knap afgewisseld met cinematografische hoogstandjes, zoals de subtiele verbeelding van Anberbers ontheming en identiteitscrisis (met een druppende kraan die hem tot waanzin drijft), de scènes waarin de dorpsoversten een uitdrijvingsritueel met heilig water op hem uitvoeren, en de prachtige panoramische shots van de in morgendauw (‘teza’ in het Amhaars) en nevel gesluierde berglandschappen. Ook de alomtegenwoordige beeltenissen van dictator Mengistu en zijn bloedige repressie worden met de nodige sereniteit in beeld gebracht, al gaat Gerima ook de echt schokkende scènes – zoals die van een door verkrachting verwekte baby die tegen de grond wordt gesmakt – niet uit de weg. Het motief van de vervreemding van de roots en de moeilijke spreidstand tussen de westerse en Afrikaanse waarden bekleedt een belangrijke plaats in de hedendaagse Afrikaanse cinema (zie ook: het Malinese Faro, la reine des eaux uit 2007). Teza, vorig jaar in Venetië bekroond met de Speciale Juryprijs, is alleen daarom al het bekijken waard. Magie overstemt dreiging Terra Sonâmbula (***) is de eerste Mozambikaanse speelfilm met een bioscooprelease in de Benelux. Het magisch-realistische drama, gebaseerd op de gelijknamige roman van Mia Couto, vertelt het verhaal van de twaalfjarige Muidinga die samen met de oude verhalenverteller Tuahir – die als een soort beschermheer optreedt – een veilig onderkomen zoekt in het door burgeroorlog (1977-1992) verwoeste Mozambique. Op de vlucht voor rondtrekkende roversbendes komen ze voorbij een uitgebrande bus, waarin ze tussen de lijken het dagboek vinden van Kindzu, een jongeman die zijn hele familie heeft verloren en per boot uit zijn verwoeste dorp is gevlucht. Zo ontmoet die Farida, een dertigjarige vrouw die op een verlaten schip op haar verloren zoon wacht. Kindzu besluit haar te helpen, en gaat alleen op zoek naar de jongen. Naarmate Muidinga vordert in het dagboek, raakt hij er meer en meer van overtuigd dat Farida zijn moeder is. Tegen de zin van Tuahir gaan ze samen naar haar op zoek. Maar wanneer ze na dagen rondtrekken steeds op hetzelfde punt uitkomen, besluit Muidinga een rivier te graven die naar de oceaan zal leiden waar Farida op hem wacht. Althans, dat hoopt hij. In wat volgt, wordt de grens tussen fictie en realiteit alsmaar vager. Terra Sonâmbula (Sleepwalking Land) is een heerlijk naïeve, maar krachtige film, waarin de titel en de plot een metafoor vormen voor het immobilisme van een door burgeroorlog verscheurd land. Het motief van de (kinderlijke) fantasie als wapen tegen de gruwelijke realiteit van de oorlog is weliswaar niet nieuw, maar de Portugese cineaste Teresa Prata geeft er wel een heel eigenzinnige invulling aan. Het leverde haar in India de FIPRESCI-prijs voor Beste Film op. Zoals het een roadmovie betaamt, maken de hoofdpersonages samen een groeiproces door, niet in het minst door hun ontmoetingen met toevallige passanten. Zo is er een man die zijn dochter – voor wie Muidinga duidelijk een boontje heeft – wil leren kronkelen als een slang, en de dorpsgek (die al zijn tanden heeft uitgetrokken en ze in een bokaaltje bewaart) uit wiens klauwen Muidinga en Tuahir ternauwernood kunnen ontsnappen. Hoewel niet altijd even strak geregisseerd, wordt het verhaal moeiteloos gedragen door de twee hoofdrolspelers (met een grote bijrol voor het landschap): Aladino Jasse en de jonge Nick Lauro Teresa. Beiden hadden geen eerdere acteerervaring, en die onbevangenheid maakt hun personages uiterst menselijk en breekbaar. Hoewel de oorlog eerder als achtergrond fungeert, wordt er af en toe wel expliciet naar verwezen. Niet alleen in de dagboekscènes, maar ook in de primaire verhaallijn loert het gevaar altijd om de hoek: de struikrovers, de met landmijnen bezaaide velden, de uitgebrande bus… De dreiging wordt echter ruim overstemd door de magie, waardoor Terra Sonâmbula naar Afrikaanse filmnormen een makkelijk verteerbare hap lijkt. Maar laten we daarbij de poëtische woorden van Tuahir niet vergeten: eet traag, zodat je alle kleuren kunt proeven. Een harlekijn als therapeut Naar goede gewoonte blikt het Afrika Filmfestival ook terug op iets oudere films uit het continent. Aangezien de focus dit jaar op zuidelijk Afrika lag, viel de keuze in Gent op Paljas (***½), een film die in 1998 geselecteerd werd als officiële Zuid-Afrikaanse inzending voor de Oscars. Paljas voert ons mee naar Toorwater, een landelijke parochie in de Noord-Kaap, waar de eens gelukkige familie MacDonald een teruggetrokken bestaan leidt in een huis vlakbij het plaatselijke stationnetje. Hendrik en Katrina zijn een gefrustreerd koppel. Zij voelt zich misbegrepen en verwaarloosd, hij gedraagt zich stikjaloers en bazig. Hun jonge zoon Willem weigert al twee jaar lang te spreken, en hun tienerdochter Emma worstelt met haar ontluikende seksualiteit. De spanning is te snijden. Hendrik werkt al heel zijn leven als stationschef. In het verleden waren de stations groter, maar zijn gezin is steeds kleiner gaan wonen, omdat Hendrik telkens de rokkenjagers wou ontlopen. Nu rest hem de verantwoordelijkheid van een stationnetje waar bijna geen kat voorbij komt. Tot hij op een dag een afgedwaalde circustrein met wagons vol wilde dieren op de sporen ontdekt. Even later komen de temmers aan, en tegen de zin van Hendrik besluiten ze om enkele dagen te blijven. De mentaliteit van de rondtrekkende artiesten laat een onuitwisbare indruk na op het gezin, want ook na hun vertrek blijft de magie van het circus op een of andere manier in de lucht hangen. Wat behalve Willem echter niemand weet, is dat er een harlekijn uit het reizende gezelschap is achtergebleven. De man, Manuel, neemt zijn intrek in een oude schuur vlakbij de woonst van de MacDonalds, en leert Willem goocheltrucjes met eieren en appelsienen. De rust in het gezin keert terug, maar wanneer Willem zich ook als een harlekijn gaat verkleden, komt de plaatselijke dominee op de proppen. Hij denkt dat de jongen door het kwaad is bezeten, en brandmerkt Willems muurtekeningen van Manuel als een duivels altaar. De dominee weet snel de wantrouwige dorpelingen achter zich te scharen, waardoor een conflict onvermijdelijk wordt. Het is niet helemaal duidelijk of Manuel eigenlijk echt bestaat. Misschien is de verbeelding van Willem wel sterker dan zijn perceptie van de realiteit. De harlekijn openbaart hem in elk geval een magische wereld, en maakt de ‘paljas’ in de jongen los. Willem begint weer te praten, waardoor ook de andere problemen binnen het gezin plots bespreekbaar worden. Manuel blijkt, zij het indirect, de ideale gezinstherapeut. Paljas is een strak geregisseerd familiedrama met ijzersterke vertolkingen van de voltallige cast. Vooral Marius Weyers (The Gods Must Be Crazy) en Aletta Bezuidenhout voelen elkaar perfect aan als Hendrik en Katrina. De manier waarop regisseur Katinka Heyns de dynamiek binnen het gezin en hun isolatie van de buitenwereld naar het scherm vertaalt, is verbluffend. Terwijl de emoties in het rond gieren, en onuitgesproken woorden nog lang blijven nazinderen, wordt onder de oppervlakte het anders-zijn gecultiveerd. Ook de verstilde en afgewende blikken spreken boekdelen. Paljas is ook op cinematografisch vlak een pareltje. De vaak troosteloze decors zijn tot in de puntjes gestileerd, terwijl de zorgvuldig geselecteerde fantasie-elementen (met op kop de scène waarin Manuel en Willem als konijnen door de velden huppelen) niet alleen voor kleur, maar vooral voor betekenis zorgen. En voor wie er nog aan mocht twijfelen: het Afrikaans is een heerlijke taal. Een aanrader over de hele lijn. Vriendschap ondanks alles Le chant des mariées (***) is een Tunesisch drama over de joodse Myriam en de islamitische Nour, twee jonge buurmeisjes wiens hechte vriendschap zwaar onder druk komt te staan wanneer de nazi’s in 1942 hun land bezetten. Terwijl de Tweede Wereldoorlog in alle hevigheid woedt, bereiden de meisjes zich voor op hun gearrangeerde huwelijken. De film kwam eind vorig jaar al in de Belgische zalen. Een uitgebreide recensie leest u hier.
terug naar boven | afdrukken |
bewaren als pdf | e-mail als PDF | als favoriet bewaren
| Een probleem op deze pagina melden
| 
