Paradiso Entertainment

INDEX >> RECENSIES >> SYNECDOCHE, NEW YORK

SYNECDOCHE, NEW YORK
Spiegelpaleis van de geest

Jeffrey De Keyser | 11/05/2009

   

Een betere titel voor zijn debuutfilm had Kaufman niet kunnen bedenken (al was ‘Being Charlie Kaufman’ vast ook een optie geweest). Een synecdoche is een stijlfiguur, waarbij een deel staat voor het groter geheel, of het geheel voor een kleiner deel. Die meerduidigheid vat de ambitie van de regisseur – en zijn hoofdpersonage – a priori perfect samen. De titel is ook een verwijzing naar Schenectady, de stad in New York waar de film zich afspeelt, en waar misverstanden en lapsussen legio zijn.

Caden Cotard (Philip Seymour Hoffman) is een succesvolle theaterregisseur wiens leven een dramatische wending neemt wanneer hij op een ochtend de schroef van de waterkraan tegen zijn voorhoofd gekatapulteerd krijgt. De diepe snijwonde die hij eraan over houdt, is slechts de voorbode van een reeks bizarre kwaaltjes die hem vanaf dan zullen achtervolgen. Cadens pupillen verwijden niet meer, hij ontdekt bloed in zijn stoelgang en urine, krijgt last van artritis, en moet een tandvleesoperatie ondergaan. Intussen loopt ook zijn huwelijk met kunstenares Adele (Catherine Keener) op de klippen. Tijdens een bezoek aan hun relatietherapeute geeft ze toe dat ze wel eens over Cadens dood fantaseert, omdat ze zonder schuldgevoel een nieuw leven wil beginnen. Even later vertrekt ze met dochter Olive voor een grote tentoonstelling naar Berlijn. Ze zal niet meer terugkeren.

Cadens hypochondrie en professionele gedrevenheid nemen intussen neurotische vormen aan. Terwijl hij affaires begint met zijn box office-assistente Hazel (Samantha Morton) en zijn leading lady Claire (Michelle Williams), raakt hij meer en meer geobsedeerd door zichzelf en zijn werk. Wanneer hij bekroond wordt met een prestigieuze theaterprijs, besluit hij een allesomvattend, compromisloos toneelstuk op poten te zetten. “Because we're all in the same water, after all. You know, soaking in our very menstrual blood and nocturnal emissions. This is what I wanna try to give people.” Badend in doodsangst, eenzaamheid, en zelfmedelijden begint hij in een gigantische loods te bouwen aan een replica van zijn leefwereld, en huurt acteurs in die hemzelf en de mensen uit zijn omgeving moeten spelen. Zo laat hij Claire Hazel vertolken, en cast hij Sammy (Tom Noonan) – een mysterieuze man die hem al heel zijn leven achtervolgt – als zichzelf. Maar wanneer die acteurs na verloop van tijd ook deel gaan uitmaken van zijn echte leven, wil Caden hen ook als personages opvoeren in zijn toneelstuk. Hij herdenkt zijn scenario, wisselt enkele rollen om, huurt de echte Hazel opnieuw in als zijn assistente, cast zijn poetsvrouw als zichzelf en omgekeerd, en laat een pak nieuwe acteurs aanrukken. De stoelendans lijkt niet te stoppen.

Maar er is nog meer aan de hand. Realiteit en fictie lopen niet alleen binnen maar ook buiten het toneelstuk door elkaar. Cadens tanend tijdsbesef, zijn mysterieuze kwaaltjes en zijn toenemende afhankelijkheid van medicijnen spelen daarin een doorslaggevende rol. Zo zien we Caden al vrij vroeg in de film opduiken in de favoriete tekenfilmserie van zijn dochter Olive. Het sleutelmoment ligt evenwel in Adele’s vertrek naar Duitsland. Vanaf dat moment is niets nog wat het lijkt. Olive’s achtergebleven dagboek wordt automatisch aangevuld naarmate ze ouder wordt, en in één van de boeken van zijn therapeute leest Caden letterlijk de gedachten van de auteur. Jaren gaan voorbij als dagen. Caden kan zich niet meer herinneren wanneer zijn vrouw hem verlaten heeft, en heeft geen flauw benul van Olive’s leeftijd. Naar de oorzaak van zijn geestestoestand blijft het gissen. Werden zijn chromosomen beschadigd door een onvoldoende getest medicijn tegen artritis, zoals in een nieuwsbericht op de radio wordt gesuggereerd? Lijdt Caden misschien aan het Cotard-syndroom (een neurologische aandoening waarbij iemand in de waan leeft dat hij dood is), zoals zijn familienaam doet vermoeden? Of leeft hij als dode in een halfwereld, zoals zijn poetsvrouw beweert? Wat de oorzaak ook moge zijn, feit is dat Cadens angstpsychose en verstoorde tijdsperceptie uiteindelijk culmineren in grootheidswaanzin (bemerk het contrast met de steeds kleiner wordende miniatuurschilderijen van Adele), die precies de motor is voor zijn toneelstuk als projectie van zijn existentiële leegte.

Synecdoche, New York is een veelvuldig gelaagde film. Zoals Cadens toneelstuk de spiegel is van zijn leven, zo is de film het spiegelpaleis van Kaufmans geest. De invalshoeken zijn talrijk, de reflecties oneindig. Fictie en realiteit worden elkaars metaforen, de film en het theater in de film elkaars evenbeeld. Kaufman versmelt met zijn personage, Cadens microkosmos met het filmuniversum, de kunstenaar met zichzelf en zijn werk. Synecdoche, New York handelt over alles en iedereen. Want zijn we niet allemaal de regisseurs van ons eigen schouwtoneel? Of is ook dat weer een door de beeldcultuur gevoede illusie, zoals Caden met de titel van zijn stuk ‘Simulacrum’ (later: ‘Unknown, Unkissed and Lost’) schijnt aan te geven?

Ondanks het briljante scenario, de vlekkeloze acteerprestaties, de aangeboden schat aan visuele vondsten (zoals tatoeages van bloemen die zienderogen verwelken), en Kaufmans heerlijk gestoorde gevoel voor humor (of wat te denken van Cadens relatietherapeute die hem een antisemitisch boek geeft geschreven door een vierjarige met een verleden in de porno-industrie; of Caden die naar zijn tweede dochter verwijst als ‘the other one’), wordt Synecdoche, New York door sommige critici afgeschilderd als overambitieuze intellectuele zelfbevrediging en plottechnische spielerei. Ze hebben wellicht een punt, maar die vaststelling maakt de band tussen Kaufman en zijn hoofdpersonage Caden – en dus de film – eigenlijk alleen maar intenser. De film is even compromisloos en ambitieus als het theaterstuk in de film, en beide verwijzen naar de onvermijdelijke mislukkingen tijdens het tot stand komen van een kunstwerk.

Synecdoche, New York is allesbehalve een hapklare brok. Een tweede kijkbeurt is pure noodzaak, een derde visie zeker geen overbodige luxe. De kijkervaring is een proces van ontdekking, herontdekking en bewustwording. Het is een eclectisch meesterwerk dat veel geduld vraagt, maar er enorm veel voor teruggeeft.

Gezien op het 35ste Internationaal Filmfestival van Vlaanderen-Gent