Cinéart

INDEX >> RECENSIES >> DAS WEISSE BAND

DAS WEISSE BAND
Hermetisch meesterwerk

Jeffrey De Keyser | 19/10/2009

   

Das weiße Band speelt zich af in Eichwald, een van de buitenwereld afgesloten protestants dorpje in Noord-Duitsland dat aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog geplaagd wordt door een reeks mysterieuze incidenten. De film begint wanneer de dokter met zijn paard over een tussen twee bomen gespannen touw struikelt en zijn sleutelbeen breekt. Niet veel later maakt de vrouw van de boer een dodelijke val, zien we een schuur afbranden, en wordt de gehandicapte zoon van de maîtresse van de dokter zwaar mishandeld teruggevonden. Van de daders ontbreekt telkens elk spoor.

Wie vertrouwd is met de cinema van Haneke, weet dat de regisseur meer vragen stelt dan hij beantwoordt. Dat is nu niet anders. Haneke stelt niet de schuldvraag maar de zoektocht naar de onderliggende oorzaken centraal. De vijand, het opkomende fascisme, heeft vele gezichten. De ijzeren hand van de autoritaire patriarchen – de baron (Ulrich Tukur), de dokter (Rainer Bock) en de dominee (Burghart Klaussner) – fungeert als katalysator van het kwaad. De naamloze notabelen zaaien met o.a. rituele lijfstraffen, incest, agro-fascisme, overspel, religieus puritanisme, paranoia en seksuele repressie de kiemen van de tirannie. Hun wil is wet. De dokter mag zijn minnares schaamteloos kleineren (”Je bent lelijk, slonzig en stinkt uit je bek”). De kinderen van de dominee moeten de hand van hun ‘Herr Vater’ kussen voor ze de kamer verlaten, en moeten een wit lint op het lichaam dragen als ze iets mispeuterd hebben. Dat lint staat symbool voor bezoedeling en schuld en propageert openlijk de hang naar zuiverheid in een strak gedirigeerde pastorale leefgemeenschap. Maar de conservatieve pedagogie schiet zijn doel voorbij. Bij gebrek aan positieve idealen gaan de kinderen net de hypocrisie en morele decadentie van hun oversten internaliseren, en worden zo de nazi’s van de toekomst.

Das weiße Band puurt zijn kracht uit de manier waarop Haneke de achterliggende dynamiek van de gruwel in de dorpsgemeenschap blootlegt. Als een volleerd sociopolitiek chirurg keert hij zijn personages en hun onderlinge relaties binnenste buiten, en legt hij door maatschappelijke dissectie het kankergezwel bloot. Maar Haneke is ook een bedreven cultuurarts die vakkundig door sociale klassen, generaties en families heen snijdt. Hij ontleedt de samenleving als een organisme, en heeft daarbij meer oog voor de ziektekiemen dan voor de symptomen.

Anders dan in bvb. Caché en Funny Games, waarin hij zijn kijkers tot voyeurs reduceert om ze daarna terug te fluiten, gunt Haneke in Das weiße Band het publiek geen druppel bloed. Het geweld speelt zich letterlijk achter gesloten deuren af, maar door meer te suggereren dan te tonen wordt de gruwel net versterkt. Andere opvallende vaststelling is dat ijskoning Haneke er zowaar in slaagt om wat menselijkheid in zijn verhaal te smokkelen. Zo is er een ontroerende scène waarin de jonge zoon van de dominee zijn vader een nieuwe kanarie schenkt (de reden voor de dood van de oude kanarie is minder idyllisch…), en kunnen we ons hart ophalen aan de genietbare subplot met de ontluikende romance tussen de leraar (Christian Friedel) – tevens de decennia later terugblikkende offscreen-verteller – en de 17-jarige kindermeid Eva (Leonie Benesch). Zij symboliseert de onschuld, hij is het geweten van het dorp.

Toch is de geportretteerde humaniteit niets meer dan een druppel antigif in een poel van verderf. Haneke presenteert zijn pièce de résistance haast als een academische verhandeling, een kurkdroog en ontzield historisch tijdsdocument. De verbluffende zwart-witfotografie van cameraman Christian Berger – die in ieder shot de perfecte balans weet te vinden tussen belichting, contrast, schaduw en scherpte – versterkt de afstandelijkheid en werkt zelfs vervreemdend. De muzikale score beperkt zich tot de scènes waarin gezongen wordt of een instrument wordt bespeeld. Tijdens de begin- en eindtitels blijft het akelig stil.

De film duurt 144 minuten maar verveelt geen seconde. De strakke auteursregie, de chirurgische aanpak, het magistrale zwart-wit, de beheerste verteltechniek, de suggestieve beeldvoering en de provocatieve stijl maken van Das weiße Band een eclectisch stukje filmkunst met de donkere condition humaine van een Bergman, het existentialisme van een Antonioni, en de sluimerende suspense van een Hitchcock. Das weiße Band is een geniale film die nauwelijks warmte of lucht kan verdragen; een diepgevroren meesterwerk verpakt in een hermetisch afgesloten doos met een witte strik errond.

Gezien op het 36ste Internationaal Filmfestival van Vlaanderen-Gent