Makhmalbaf Film House

INDEX >> ACHTERGRONDEN >> DE EERSTE KEER

DE EERSTE KEER
The Apple - Pluk de wereld

Jeffrey De Keyser | 24/11/2009

   

Samira Makhmalbaf kreeg film met de paplepel ingegeven. Op haar achtste speelde ze al een cameorol in The Cyclist (Bicycleran) van vader Mohsen, toen nog een opkomende talent maar intussen één van de vaandeldragers van de Iraanse nouvelle vague-cinema. Op haar vijftiende hing Samira haar boekentas in de moerbeibomen om zich volop te kunnen toeleggen op een carrière als cineaste. Na enkele kortfilms maakte ze op amper zeventienjarige leeftijd haar speelfilmdebuut met The Apple (Sib), een allegorisch drama over het conflict tussen het oude en nieuwe Iran.

In het bescheiden oeuvre van Samira Makhmalbaf speelt het belang van onderwijs een centrale rol. Niet alleen in de strijd tegen armoede en onderdrukking, maar vooral als voorwaarde voor communicatie, persoonlijke ontwikkeling en emancipatie. In Blackboards (2000) volgt ze het spoor van een groep Koerdische leerkrachten die in het onherbergzame noorden van Iran met schoolborden op hun rug op zoek gaan naar leerlingen, in At Five in the Afternoon (2003) portretteert ze een jonge Afghaanse vrouw die zonder medeweten van haar oerconservatieve vader naar een seculiere school gaat. Haar laatste film, het misselijkmakende en mensonterende Two-Legged Horse (2008) – dat thematisch als een verlengstuk leest van Buddha Collapsed Out of Shame (2007), het speelfilmdebuut van haar jongere zus Hana Makhmalbaf – toont in zekere zin hoe kinderen door gebrek aan degelijk onderwijs en sociale en communicatieve vaardigheden tot hun dierlijke instincten worden herleid.

In The Apple (1998) start Samira Makhmalbaf onderaan de pedagogische trap, met het spel als educatief hulpmiddel. Eind de jaren negentig is Teheran het politieke strijdtoneel van isolationistische hardliners en gematigde reformisten die diplomatieke relaties willen aanknopen met het westen. Tegen die achtergrond vertelt Makhmalbaf het waargebeurde verhaal van de tweelingzussen Massoumeh en Zahra, die twaalf jaar lang van de buitenwereld afgesloten werden door hun vader, een 65-jarige ongeschoolde en werkloze stakker (Ghorban Ali Naderi) die overleeft van giften, en hun blinde moeder. Samira zocht samen met haar vader de gezinsleden op, en overhaalde hen om hun verhaal voor de camera na te spelen.

In het begin van de film zien we enkele bezorgde vrouwen uit Valiasr, het knooppunt in Teheran waar het verhaal zich afspeelt, een brief schrijven naar het plaatselijke welzijnsbureau. Daarin vragen ze om dringende aandacht voor de situatie van de twee meisjes, die door hun isolement compleet verwaarloosd zijn: ze zijn vuil, ondervoed, sociaal geretardeerd, en kunnen zich nauwelijks uitdrukken of voortbewegen (dus net als de jongetjes uit Two-Legged Horse teruggebracht tot hun dierlijke instincten). Het verhaal haalt de krantenkoppen, maar de oerconservatieve Ghorban Ali doet de opsluiting af als een leugen. De vader wil zijn ‘bloempjes’ naar eigen zeggen enkel beschermen tegen de verderfelijke invloed van de buurjongens.

Ghorban Ali’s uitleg vindt echter geen gehoor bij Azizeh, de sociale werkster van het welzijnsbureau die hem opdraagt om de zusjes vrij te laten in de wereld. Wanneer de vader echter halsstarrig blijft vasthouden aan zijn achterhaalde principes, grijpt Azizeh naar de harde middelen. Ze stuurt de meisjes de straat op, sluit Ghorban Ali op in zijn eigen huis, en duwt hem een ijzerzaag in de handen. Zo kan hij symbolisch zelf de tralies doorzagen van de poort waarachter hij zijn dochters hun leven lang heeft gevangen gehouden.

Voor de zusjes openbaart zich intussen een geheel nieuwe wereld. Massoumeh en Zahra verkennen de straten van het dorp, leren andere kinderen kennen, en trekken samen met hen de grote stad in. Tijdens deze adembenemende ontdekkingstocht gaat hun grote droom in vervulling: zelf appels kopen en opeten. Verder leren ze spelenderwijs met leeftijdgenootjes communiceren, o.a. door te schommelen, te hinkelen, te ruilen en te ‘vechten’ (op een heel ludieke manier). In een tegelijk betoverende en ontroerende scène van kinderlijke naïviteit en speelse humor zien we hoe Massoumeh een ruzie over niet betaalde ijsjes beslecht door het verkopertje een spiegel cadeau te doen, terwijl haar zusje op de achtergrond de ijsjes aan een loslopende geit voert.

The Apple een sociopolitieke aanklacht noemen, is open deuren intrappen. De vraag is eerder welk onrecht Samira Makhmalbaf precies wil aankaarten. En daar wringt het schoentje wat. De film kan enerzijds geïnterpreteerd worden als een roep om gelijke kansen voor vrouwen en een grotere vrijheid in Iran, maar anderzijds is de casus van de meisjes zo specifiek (de arme vader, de blinde moeder) dat een dergelijke algemene aanklacht tegen het archaïsche regime er niet noodzakelijk in vervat zit.

De metafoor die Samira Makhmalbaf met The Apple aanreikt, is echter veel sterker dan haar directe aanklacht. Daarbij is een sleutelrol weggelegd voor een klein jongetje, die de zusjes naar de stad meelokt door een appel aan een touwtje te knopen en die net binnen hun bereik te laten bengelen. Het achtervolgen van de appel markeert het beginpunt van hun ontdekkingstocht, en verwijst – vermoedelijk – naar de appel (de verboden vrucht van de boom van de kennis van goed en kwaad) die Eva in het Bijbelboek Genesis door de slang krijgt aangeboden. De symboliek is dubbel: voor Massoumeh en Zahra brengt de appel plezier en levensenergie (ze plukken als het ware de wereld), op het niveau van de Iraanse samenleving staat de vrucht voor verleiding, twist en dwaling. Tussen de regels door laat Makhmalbaf er ook geen twijfel over bestaan dat protest, sociaal engagement en educatie wel degelijk hun vruchten kunnen afwerpen. De opening naar het nieuwe Iran is voorzichtig, maar ze is er.

The Apple is een verbluffend staaltje exploiterende cinema dat door zijn akelige opzet, allegorische beeldenpracht en beladen symboliek evenveel weg heeft van een sprookje als van een nachtmerrie. Voor de internationale filmwereld een mokerslag van formaat (de film draaide in totaal op meer dan 100 festivals en won 7 internationale prijzen), voor Samira Makhmalbaf het beginpunt van een veelbelovende carrière.