Foto: Stephen Vaughan / Miramax Films

INDEX >> ACHTERGRONDEN >> PORTRET: JOHN IRVING

PORTRET: JOHN IRVING
Een Dickens uit de 20ste eeuw

Erwin Taets | 19/03/2000

Irving werd geboren op 2 maart 1942 in Exeter, New Hampshire. Zijn naam bij zijn geboorte was John Wallace Blunt Jr. Zijn biologische vader, een vliegenier uit de tweede wereldoorlog, werd net voor zijn geboorte neergeschoten boven het door Japan bezette Burma. Hoewel hij volgens rapporten van het leger de oorlog overleefde, heeft Irving de man nooit gezien of ontmoet. Toen hij zes was, hertrouwde zijn moeder, werd hij door zijn pleegvader officieel geadopteerd en zijn naam veranderd naar John Winslow Irving. Irving is nooit op zoek gegaan naar zijn echte vader. Toch doen veel personages in zijn boeken dat wel, meestal met teleurstelling als resultaat. In zijn laatste roman, A Widow for One Year (Een weduwe voor een jaar), laat hij het hoofdpersonage, een internationaal succesvolle schrijfster, zeggen tegen een journalist: 'Je zou kunnen zeggen dat mijn moeder nog steeds 'vermist' is, maar ik zoek haar niet. Als ze mij zocht, dan zou ze mij wel gevonden hebben. ... Als ze mij wil vinden, dan ben ik degene die het makkelijkst vindbaar is.' Irving gaf het verhaal van zijn vaders avonturen in Burma aan het personage van Wally Worthington in The Cider House Rules (De regels van het Ciderhuis).

Irving studeerde aan de Philips Exeter Academy, een kostschool voor jongens van goeie komaf. Hij kon er studeren omdat zijn vader (zijn pleegvader) er Russisch doceerde en zonen van docenten er kosteloos mochten studeren. Want een goeie student was hij niet. Net als John Wheelwright uit A Prayer for Owen Meany (Bidden wij voor Owen Meany), kampte hij met dyslexie en moest hij zelfs een jaar overzitten, maar net als Garp uit The World According to Garp (De wereld volgens Garp) werd hij tijdens zijn schooljaren een worstelfanaat. Met worstelen wist hij een beurs te pakken te krijgen om aan de universiteit van Pittsburgh te gaan studeren, maar omdat hij daar algauw besefte dat hij niet getalenteerd genoeg was, noch als student, noch als worstelaar, verliet hij de universiteit al snel. Hij werd worstelcoach op zijn oude school en trok naar Oostenrijk, waar hij een jaar studeerde aan het Instituut voor Europese Studies. Oostenrijk, en met name Wenen, zou in zijn vroege werk een belangrijke topos worden, zowel als locatie als symbolisch. Voor Garp in The World According to Garp, was Wenen meer een museum met daarin een dode stad dan een echte levende metropool: 'Een echte levende stad zou minder geschikt geweest zijn ... maar Wenen was aan het sterven: het lag stil en liet naar zich kijken, steeds weer opnieuw. In een levende stad zou ik wellicht nooit zoveel gezien hebben. Levende steden blijven niet stil liggen.'

Toen Irving uit Wenen terugkeerde, trouwde hij in 1964 met Shyla Leary, een Harvardstudente die hij de zomer daarvoor had leren kennen. Hun eerste zoon, Colin (die in de The Cider House Rules de rol speelt van Major Winslow, die het nieuws van Wally's ongeval komt brengen), werd geboren in 1965. Irving schreef in 1968 zijn eerste boek, Setting Free the Bears (De beren los), een boek waarin hij de geschiedenis van Oostenrijk volgt van de Anschluss tot na de afloop van de tweede wereldoorlog, aan de hand van een picaresk verhaal over twee jongens die samen het plan opvatten om de dieren uit de Weense zoo te bevrijden. Samen met zijn vrouw, zijn zoon en regisseur Irvin Kershner (die later The Empire Strikes Back zou regisseren) trok Irving terug naar Wenen in 1970 om er te gaan werken aan een filmversie van Setting Free the Bears, een film die er uiteindelijk nooit zou komen, maar de invloeden van het schrijven van filmscripts doken wel op in Irvings volgende boek, dat in 1972 verscheen. In The Water-Method Man (De watermethodeman), worden stukjes filmscenario afgewisseld met het gewone verhaal, waardoor het boek één van Irvings narratief meest complexe romans wordt. De eerste twee romans van Irving verkochten elk een 7.000-tal exemplaren; het derde boek deed het een stuk minder goed. Van The 158-Pound Marriage (Het huwelijk van 158 pond), een donker, deprimerend en vooral humorloos boek over partnerruil, gingen in eerste instantie slechts 2.500 exemplaren over de toonbank.

Irving wijdde de slechte verkoop van het boek aan de foute manier waarop Random House The 158-Pound Marriage had gepromoot en veranderde van uitgever. En toen kwam Garp dus. The World According to Garp werd niet alleen het meest verkochte boek van het hele decennium in de Verenigde Staten, maar een waar cultureel fenomeen. Geholpen door een ware Barnumcampagne aan radio- en tv- spots en posters van Garp op bussen en in metro's, verkocht de paperbackeditie van het boek meer dan 3 miljoen exemplaren in het eerste jaar, iets wat nog nooit eerder was gebeurd. Garp was overal: er verschenen Garpsouvenirs (van t-shirts tot petten, van buttons tot een speciale editie van de pocket met zes verschillende coverillustraties). The World Accoring to Garp won de American Book Award en werd verfilmd met Robin Williams in de hoofdrol; de film was één van de grootste kaskrakers van het jaar.

The World According to Garp is in essentie een verhaal over de angst om vrienden, familie en geliefden kwijt te raken. Maar het is veel meer: het is een boek over wat het leven uiteindelijk ieder van ons aandoet, dat onderweg thema's als familierelaties, geweld, transseksualiteit, verkrachting, feminisme en overspel aankaart. De lezer volgt Garp van bij zijn conceptie tot aan zijn dood en de manier waarop Irving het verhaal van Garp vertelt is bij momenten diep ontroerend en dan weer hilarisch. Het is een boek dat op een bijna perfecte manier drama met komedie weet te combineren en uiteindelijk een verhaal vertelt dat vele lezers diep van binnen raakt.

Na de publicatie van The Hotel New Hampshire (Het hotel New Hampshire), een magisch-realistische roman die tegelijk een allegorie is over de American Dream en een sprookje over familiewaarden, gingen John Irving en Shyla Leary uit elkaar. In de jaren tachtig publiceerde Irving nog twee boeken, The Cider House Rules en A Prayer for Owen Meany, twee boeken waar wel eens naar wordt verwezen als 'the Irvingian Dickens novels', omdat het twee boeken zijn die qua stijl, opbouw en thematiek duidelijk gebaseerd zijn op de romans die Charles Dickens - Irvings favoriete auteur - in het midden van de negentiende eeuw schreef en die beiden een verhaal van Dickens als uitgangspunt nemen (in The Cider House Rules speelt Great Expectations een belangrijke rol, in A Prayer for Owen Meany is een hoofdstuk integraal gewijd aan een persiflage van A Christmas Carol). In de jaren tachtig was Irving actief in de politiek (hij schreef onder meer speeches en partijliteratuur voor de presidentscampagnes van democraten Walter Mondale in 1984 en Michael Dukakis in 1988) en in 1987 huwde hij Janet Turnbull, zijn vertegenwoordigster in Canada en nu ook de uitgeefster van zijn boeken. Hun eerste zoon, Everett, werd geboren in 1991.

In de jaren negentig keerde hij terug naar zijn eerste uitgeverij, Random House, en publiceerde hij, behalve de verhalenbundel Trying to Save Piggy Sneed (De redding van Piggy Sneed), A Son of the Circus (Een zoon van het circus) in 1994 en A Widow for a Year in 1998. A Son of the Circus is een van zijn meest uitdagende boeken tot nu toe, ontstaan uit een telefoongesprek met Salmon Rushdie en een reis naar India met filmmaker Martin Bell, over een moord die een sociëteit in Bombay in rep en roer zet. Het hoofdpersonage is een Canadese dokter die naar India reist om circusdwergen bloed af te nemen om zo het gen te ontdekken dat verantwoordelijk is voor het verschijnsel van dwergen. Het is een moeilijk maar meeslepend boek over wat het nu precies is je ergens 'thuis' te voelen en wat mensen ervoor overhebben om dat gevoel te bereiken en te beschermen. A Widow for a Year is het geruchtmakende boek dat zich voor een groot deel afspeelt in de rosse buurt van Amsterdam, waarvoor John Irving wekenlang onderzoek deed in seksclubs en bordelen en tientallen prostituees, pooiers en klanten interviewde. Het boek is tegelijk een liefdesverhaal en een commentaar op de onmogelijkheid tot het schrijven van fictie - iets dat voor het hoofdpersonage - hoe hard ze het ook ontkent - net zo onmogelijk is als weduwe zijn voor maar een jaar.

In 1998 en 1999 schreef Irving het filmscript voor The Cider House Rules en verscheen van zijn hand My Movie Business (tot nu toe onvertaald in het Nederlands), een boek over zijn ervaringen met de filmindustrie. Momenteel werkt hij aan zijn tiende roman, The Fourth Hand, die wellicht in 2002 zal verschijnen.

John Irving is een belangrijk schrijver in de hedendaagse Amerikaanse literatuur. De populariteit die hij verwierf met The World According to Garp hebben zijn academische reputatie geen goed gedaan, maar zijn meest recente boeken (met name A Son of the Circus en A Widow for One Year) worden steeds beter ontvangen door de 'ernstige' kritiek. Wie een boek van John Irving leest, is een tijdje bezig: de meeste van zijn boeken zijn 500 of 600 pagina's dik. 'Ik hou niet van dunne boeken,' zegt Irving in een interview. 'Niks is zo hatelijk als op restaurant gaan met iemand die weinig honger heeft. Ik schrijf voor mensen die veel honger hebben.' De basisopzet van de meeste van Irvings boeken is de bildungsroman, waarin de evolutie van één personage (soms twee) doorheen de tijd wordt geschetst. Centraal in die evolutie staat het concept van het verlies van de onschuld, dat Irving in zijn oeuvre verbindt met terugkerende symbolen als de Anschluss, de Vietnamoorlog, 'freak accidents' of agressieve seksualiteit. Volwassenheid is bij Irving vaak een staat van hunkering naar een terugkeer naar die tijd van onschuld in een wereld die dat niet toelaat. Het resultaat is dat vele personages vluchten in roezen (in geloof, zoals in A Prayer for Owen Meany, of in seksualiteit, zoals in The 158-Pound Marriage) of - als dat eerste niet lukt - niet anders kunnen dan op de een of andere manier terug te keren naar die kindertijd (zoals in The Cider House Rules of A Widow for One Year), maar als volwassen mensen. De zoektocht van de Berryfamilie in The Hotel New Hampshire naar een harmonieuze plaats om de kinderen in veiligheid en vrede op te voeden loopt uiteindelijk goed af - maar niet nadat ongeveer de helft van de familie is gestorven. Dit wrange happy end is typisch in de wereld volgens John Irving: volmaakt geluk en volmaakte harmonie hebben altijd hun prijs, een prijs die vaak vele male hoger is dan wat de meeste mensen bereid zouden zijn te betalen.

Irvings romans bieden boeiende werelden waarin hij levensechte en toch vaak ook groteske personages bij de hand neemt en hen vragen doet stellen bij de essentie van wat leven precies inhoudt en wat de noodzakelijkheid - en het alom aanwezige - van pijn en dood voor ons als individu en als mensheid betekent. En ook daarin weerspiegelt zijn fascinatie voor Dickens, een auteur die net als Irving op zoek was naar de 'human condition' en die vragen stelde (en probeerde te beantwoorden) aan de hand van lijvige boeken met hartbrekende personages die bovendien vaak tegelijk een kritische kijk gaven op de constant veranderende maatschappij rondom zich. Irvings fascinatie voor de 19de-eeuwse roman maken van hem een vreemde eend in de bijt in het literaire landschap van vandaag, maar tegelijk een van de interessantste Amerikaanse schrijvers aan het begin van de 21ste eeuw.