A-Film

INDEX >> RECENSIES >> MANDERLAY

MANDERLAY
De Kronieken van de Gangstersdochter, Deel Twee

Kenny De Maertelaere | 11/12/2005

   

Manderlay is na Dogville het tweede deel in Lars von Triers zowel inhoudelijk als technisch controversiële Amerika Trilogie; drie films over de wedervaren van Grace, de idealistische dochter van een gangsterbaas. Velen beweren dat deze films een aanklacht zijn tegen de huidige Amerikaanse samenleving en politiek en hoewel von Trier nooit het tegendeel lijkt te beweren verraden zijn fotomontages die zowel de eindgeneriek van Dogville als die van Manderlay domineren dat zijn films meer dan alleen vreemdsoortige period pieces zijn. Zijn grootste critici zijn dan ook niet opgetogen met het feit dat de regisseur, die nog nooit een voet op Amerikaanse bodem heeft gezet, zomaar even met het belerende vingertje in de lucht een als moderne parabel vermomde maatschappijkritische visie op het witte doek durft te brengen. Net zoals zijn voorganger zal Manderlay dan ook filmliefhebbers en recensenten in twee kampen verdelen.

Lars von Trier: is hij een veredelde, zelfingenomen pseudo-artiest of een geniaal visionair? Wat je mening ook is, de films van deze Deense regisseur vragen bijna altijd om aandacht. Zijn veelbesproken Dogma techniek mag dan wel evenveel voor- als tegenstanders hebben en het is lang niet dé stijloefening geworden die von Trier en zijn schare gelijkgezinden voor ogen hadden (het niet gebruiken van kunstmatige belichting en effecten en de veelal schokkerige cameravoering lopen eerder het risico om als een gimmick te worden aanzien), toch slaagt hij er soms in om Dogma 95, mits het in dienst staat van het verhaal en de personages (precies datgene wat von Trier, Thomas Vinterberg en co. wilden bereiken), tot zijn recht te laten komen. Getuige daarvan zijn films als Breaking the Waves, Vinterbergs Festen en Dancer in the Dark. In de eerste delen van de Amerika Trilogie is Dogma 95 tot een ver doorgedreven visuele vormgeving doorgetrokken maar zondigt de maker ook bewust tegen alle zelfopgelegde regels.

De film begint waar Dogville eindigt. Grace (Bryce Dallas Howard vervangt Nicole Kidman) doorkruist samen haar gangstervader (Willem Dafoe neemt de rol over van James Caan) en zijn maffiosi het Amerikaanse vasteland. Zo opent Manderlay: met een indrukwekkende, in alle eenvoud visueel uitstekende scène waarin de donkere wagens van de gangsters over een kaart van de Verenigde Staten rijden. Het duurt niet lang vooraleer de wagens op hun doortocht Manderlay, een plantage waar Afro-Amerikanen nog steeds als slaven moet werken, bereiken. Grace, met nog maar pas de hel van Dogville achter de rug, is verbouwereerd over het bestaan van slavernij in de jaren ’30 en besluit de vrouw des huizes, de oude Mam (Lauren Bacall) erover aan te spreken. De harde vrouw ligt echter op sterven en na haar dood besluit Grace het leiderschap over de plantage voor haar rekening te nemen en de slaven, die onderverdeeld zijn in groepen aan de hand van hun karaktertrekken (“a proud nigga”, “a talking nigga”) hun vrijheid te geven. Haar vader laat misnoegd enkele gangsters bij haar achter om de orde te handhaven maar het duurt niet lang vooraleer de situatie danig uit de hand loopt.

In veel opzichten is Manderlay eenzelfde film als Dogville. Ook hier staat Grace met haar naïeve wereldbeeld centraal en wordt ze door een gesloten gemeenschap aanvankelijk verwelkomd maar dan uitgespuwd. Net als in Dogville slaat von Trier een brug tussen film en theater. Zijn minimalistische aanpak zorgt er hier opnieuw voor dat er bijna geen sets aanwezig zijn, hoewel hij toch met enkele constructies zoals een muur en de trap in Mams huis het inlevingsvermogen van de kijker tegemoet komt. Wie de aanpak in Dogville maar niks vond zal dit beter weten te appreciëren want von Trier maakt ook gebruik van enkele vernuftige, goedgeplaatste visuele effecten (de overvliegende vogels, het brandende paard, de zandstorm) om Manderlay meer naar het filmische aspect te laten overhellen. Opnieuw slaagt hij er voor ons in om de sobere aanpak eerder bevrijdend dan beperkend te laten werken. Het verhaal en de vertolkingen van de cast zijn het middelpunt en de prent mag dan wel aan de lange kant zijn, toch verveelt de film geen seconde en blijf je als kijker geboeid toezien hoe de val zich langzaam en subtiel rond Grace sluit.

De acteerprestaties zijn zonder uitzondering uitstekend. Bryce Dallas Howard bewijst na The Village opnieuw dat ze een groot talent is. Het is eerst even wennen om haar na Kidman in de rol te zien (Kidman had een te druk schema om deze film er ook nog eens bij te nemen en anderen beweren dat het niet zo goed boterde tussen haar en von Trier) maar ze bouwt mooi verder op het personage en weet het rechtvaardigheidsgevoel en het soms kille, meedogenloze karakter van Grace perfect te verenigen. De alomtegenwoordige Willem Dafoe is beter dan James Caan, wiens last minute cameo in Dogville eerder een knipoog naar het publiek dan een volwaardige rol leek, en cultacteur Udo Kier mag, in tegenstelling tot zijn blink and you’ll miss it-verschijning in Dogville, in (nog steeds te weinig) scènes op de voorgrond treden. Verder onthouden we vooral Danny Glover als de onuitgesproken leider over de slaven en Grace’s vertrouwenspersoon Wilhelm en Isaach De Bankolé als de mysterieuze, potentieel gevaarlijke Timothy. Als er al een moment is dat voor controverse zal zorgen dan is het ongetwijfeld de scène waarin het belang van Timothy’s witte zakdoek en Grace’s ondergeschiktheid aan hen die zij zo graag wil helpen pijnlijk duidelijk wordt. Zo wikkelt de plot zich naar de onafwendbare ontknoping af en blijft het verhaal open voor von Triers derde deel en sluitstuk Wasington dat, als alles volgens plan verloopt, in 2007 verschijnt.

Wie we zeker niet mogen vergeten is John Hurt wiens voice-over nog meer op de voorgrond treedt dan in Dogville. Met zijn herkenbare stem doopt hij de film in een soort sprookjesachtige sfeer en zorgt hij er, zoals een goede verteller hoort te doen, voor dat het publiek tot diep in het verhaal doordringt.

De film is lang niet perfect. Von Trier neemt zichzelf en zijn onderwerp veel te serieus en blijft een beetje in hetzelfde water trappelen. Narratief biedt Manderlay weinig meer dan wat we al in Dogville zagen. Alleen heeft hij dit deel iets aantrekkelijker gemaakt voor het grote publiek dat bij Dogville afhaakte, wat niet wil zeggen dat toeschouwers hier in grote getale op af zullen komen. De Amerika Trilogie is niet voor iedereen maar het lijkt wel zo dat de controverses die zich rond deze films ophopen weinig te betekenen hebben (zo haakte acteur John C. Reilly tijdens de opnames af omdat in een scène een ezel gedood werd; iets wat in de film off-screen gebeurt). Wat overblijft is een interessant verhaal met goede tot indrukwekkende acteerprestaties, een geheel eigen sfeerschepping en een originele visuele vorm. De Amerikaanse tragiek als een parabel.

Bring on Wasington!

INFO]