A-Film

INDEX >> ACHTERGRONDEN >> PORTRET SIDNEY LUMET

PORTRET SIDNEY LUMET
De gigant die nooit een Oscar won

Raf Milis | 09/01/2008

Sidney Lumet wordt zonder discussie beschouwd als een van meesters van de Amerikaanse cinema. Even luid klinkt de roep dat consistentie niet bepaald zijn grootste troef is. Het is bijna niet te geloven dat de man van Twelve Angry Men, Dog Day Afternoon, Network, Serpico en The Verdict, ook verantwoordelijk is voor notoire miskleunen als Guilty as Sin, The Wiz (met Michael Jackson of all people) en Gloria. Het aantal flops weegt niet op tegen zijn triomfen. Wie zo hard werkt, loopt bovendien het risico de bal al eens mis te slaan. In zijn carrière als regisseur die nu al vijftig jaar duurt, maakte hij vierenveertig films, die samen meer dan vijftig Oscarnominaties versierden.

Lumet staat bekend als een ‘actor-director’, een regisseur die bij acteurs het onderste uit de kan haalt. Zijn films bespelen sociale thema’s, emotioneel geladen, nooit vervallend in goedkoop sentiment. Om zijn intelligente, complexe verhalen te vertellen gebruikt hij de camera als acteur gebruikt om een extra dramatisch effect te creëren. Zijn niet te versmaden kennis van de cinematografische techniek – een spel met mise-en-scène, licht en decor – laat altijd een uniek visitekaartje achter, zodat je steeds van op afstand kan zeggen: ‘dit is een film van Lumet.’

Van een sociaal bewogen regisseur verwacht je politiek gekleurde films. Hoewel Lumet geldt als een boegbeeld van links Amerika, blijft zijn werk behoorlijk neutraal. Zijn personages zijn veelal geïsoleerde non-conformisten die opkomen tegen een groep of organisatie. Of hij nu een jurylid is dat als enkeling opkomt voor het lot van een onschuldige jongen zoals in Twelve Angry Men, of een bankovervaller op de rand van de afgrond die absoluut geld nodig heeft voor de seksoperatie van zijn beste vriend zoals in Dog Day Afternoon; de protagonist in Lumets verhaal volgt zijn instinct om tot oplossingen komen.

Geboren op 25 juni 1924 groeit Lumet haast letterlijk op als een kind van het drama. Op zijn vierde speelde hij al in het Yiddish Theater in New York. The Big Apple zou later een prominente plaats krijgen in zijn oeuvre. In de twintig jaar dat hij acteerde lonkte hij meer en meer naar de regisseursstoel.

In 1950 gaat hij aan de slag bij CBS. Hij wordt er al snel ontdekt als een talentvolle, stressbestendige regisseur; hij moest immers werken tijdens live programma’s. Van vooraf opgenomen shows was er nog geen sprake. Werkelijk alles gebeurde toen nog rechtstreeks! Lumet leert is ras tempo de knepen van het vak: snel monteren, anticiperen op problemen, presteren onder krappe budgetten en vooral: van dichtbij werken met presentatoren en acteurs.

Zeven jaar later maakt Lumet de sprong naar het grote scherm. Bij zijn eerste slagkans slaat hij meteen een homerun: Twelve Angry Men, een briljant rechtbankdrama, waarin Henry Fonda zijn best doet de elf andere juryleden te overtuigen dat een overhaast besluit een onschuldige jongen naar de elektrische stoel kan sturen. Zijn regiedebuut wint de Gouden beer op het filmfestival van Berlijn en krijgt drie Oscarnominaties. In 1962 maakt Lumet brokken met Long Day’s Journey Into the Night; een piekfijne bewerking van Eugene O’Neills gedetailleerde portrettering van een gezin in 1910, waarin een verbluffende Katherine Hepburn de rol vertolkt van een aan morfine verslaafde vrouw. In de jaren ’60 werkt Lumet aan films die relatief goed door onthaald worden de critici. Zo draait hij het imposante The Pawnbroker, waarin Rod Steiger een joodse pandjesbaas speelt in Harlem, die leeft in een afgesloten wereld van veelvuldig terugkerende concentratiekampherinneringen.

In de seventies breekt Lumet echt door bij het brede publiek. Een opeenvolging van serieuze cinematografische kleppers legt hiervoor de basis. De eerste is The Anderson Tapes, met Sean Connery en een piepjonge Christopher Walken. De film is een snel op gang komende thriller over een boef die een heel flatgebouw wil beroven. Hij weet niet dat hij voortdurend afgeluisterd en bekeken wordt. Op zich is dit geen uitzonderlijke heistfilm. Pas toen het Watergateschandaal uitbrak, zou de film winnen aan belang en populariteit winnen. De toenmalige president Nixon werd ervan beschuldigd afluisterapparatuur te hebben laten plaatsen in het hoofdkantoor van de Democraten. Het schandaal dwong Nixon tot aftreden. Hierdoor ging men The Anderson Tapes beschouwen als een voorloper op de luistervinkpraktijken van de Amerikaanse regering.

Lumets triomftocht gaat verder met twee kritische politiefilms. In 1974 scoort hij met Serpico, een harde en opwindende verfilming van het boek van Peter Maas (gebaseerd op waargebeurde feiten). Agent Al Pacino infiltreert in het drugmilieu. Door zijn onthullingen over corruptie binnen het politiekorps vervreemdt hij van zijn collega’s. Een jaar later werkt hij opnieuw met Al Pacino. Dog Day Afternoon is een ongelooflijk-maar-waar verhaal over een stel losers dat in Brooklyn een bank overvalt. Ze zoeken geld om de seksoperatie van Pacino’s lief (Susan Sarandon) te betalen. De amateurovervallers hebben dubbele pech: de politie staat sneller dan voorzien voor de deur en er zit te weinig cash in de kluis. Ze gijzelen dan maar het personeel en de klanten van de bank. Hun overval groeit uit tot hét spektakelstuk van de stad. De sfeer die Lumet creëert verdoezelt dat het eigenlijk ‘much ado about nothing’ is.

In de messcherpe mediasatire Network neemt Lumet de vervagende ethische normen en waarden in de televisiewereld op de korrel. De film won vier belangrijke Oscars, waaronder die voor de beste hoofdrolspeler (Peter Finch) en de beste hoofdrolspeelster (Faye Dunaway). Vijf nominaties in andere categorieën werden niet verzilverd.

In 1978 komt dan de onbegrijpelijke mislukking The Wiz, een zwarte versie van The Wizard of Oz, waarin Diana Ross zich huilend en kreunend naar het droefgeestige einde sleept. Vier jaar heeft Lumet nodig om er weer te staan. In The Verdict speelt Paul Newman een van zijn beste rollen als een jurist uit Boston. Zijn carrière zit in het slop wanneer zich een zaak aandient die draait om medische verwaarlozing en hem nog eens de kans om te vechten voor het soort recht waarin hij nog altijd gelooft. Lumet gebruikt hier de stilte fabelachtig goed en tovert een zwaar emotionele ervaring op het scherm.
Hoe wisselvallig Lumet kan zijn, bewees hij in de decennia nadien. Zijn films in de jaren ‘80 en ‘90 waren soms onomwonden slecht, al waren er verdienstelijke pogingen met Deathtrap en Night Falls on Manhattan. Toch mispakte hij zich aan irritante werken zoals Family Business, Guilty as Sin en Gloria, die allen ten onder gingen aan miscasting of benevelde vertelstijl.

De laatste jaren is Lumet teruggekeerd naar zijn roots: de televisie en het rechtbankdrama. Hij is producer van de rechtbankserie 100 Centre Street. In 2006 pakte hij uit met Find me Guilty, een film gebaseerd op het monsterproces tegen twintig leden van de Lucchese-maffiatak in New Jersey in de jaren tachtig. Lumet castte verrassend krachtpatser Vin Diesel als Jackie DiNorscio, een kleinere vis uit de maffiabende die zijn eigen verdediging voert.

Sidney Lumet haat nostalgie en omhelst alles wat nieuw is. Hij leerde High-Definition kennen tijdens de opnames van 100 Centre Street en gebruikt het sindsdien voor al zijn films. “Binnen vijf jaar is er geen filmtape meer”, zei hij. “En ik ben daar helemaal voor te vinden”. Sinds de introductie van High-Definition filmt hij altijd met meer dan twee camera’s tegelijk. Zijn acteurs ervaren het als een bevrijding.