Casablanca Filmworks

INDEX >> KLASSIEKERS >> MIDNIGHT EXPRESS

MIDNIGHT EXPRESS
1001 Nachtmerries

Fred Caren | 02/05/2009

Een soortgelijke rel ontstond dit jaar rond het Oscarwinnende Slumdog Millionaire waarin de Indiase samenleving niet bepaald florissant in beeld wordt gebracht. Feit is dat wanneer een Hollywood productie in een niet-westers land arriveert de waarheid gelijk vertrekt. En met Alan Parker als regisseur (Fame, The Commitments) en Oliver Stone als scenarioschrijver weet je dat je de Butch Cassidy & The Sundance Kid van de Hollywood Studios binnenhaalt. Desondanks staat dit nietsontziende duo garant voor een bloedstollend, klassiek gevangenisdrama over Billy Hayes die in 1970 als twintigjarige de gevangenis van Istanbul indraaide en vijf jaar later de stad verliet in de Midnight Express - gevangenisterminologie voor ontsnappen.

Oliver Stone, die later furore zou maken als regisseur met films als Platoon, Wall Street en Natural Born Killers had na het schrijven van negentig (90!) scripts met Midnight Express eindelijk zijn grote opdracht binnen. Hij was een even grote brok meedogenloze ambitie als beursspeculant Gordon Gekko, het hoofdpersonage uit Wall Street . En de waarheid betaalt de hypotheek niet, moet hij gedacht hebben want Midnight Express is een eenzijdige, racistische aanklacht tegen de hele Turkse bevolking.

Nochtans is het enige domme varken in dit verhaal Billy Hayes zelf. Hij is de archetypische naïeve Amerikaanse toerist: de wereld was van hem en het Midden-Oosten was een weelderig filmdecor uit duizend-en-één-nacht. Hoe haal je het anders in je hoofd om als een zelfmoordcommando je lichaam vol te plakken met pakjes hasjiesj op weg naar huis en mom’s apple pie. Hayes dacht dat de Turken in die tijd weinig controles uitvoerden, maar door de activiteiten van Palestijnse strijders werd destijds de beveiliging op vliegvelden veel strenger.

Tot zijn schrik wordt Hayes door de douane uitgepikt en opgesloten. Hij kreeg aanvankelijk vijf jaar gevangenisstraf, maar vlak voor zijn vrijlating kwam er nog een nachtmerrie overheen toen een ijverige officier van justitie ervoor zorgde dat zijn straf in levenslang werd omgezet. Later werd het verlaagd tot dertig jaar, maar Billy, alle hoop verloren, ging in Istanbul langzaam ten onder.

Regisseur Parker, met Oliver Stone als rechterhand, is doorgaans even subtiel als een vliegende moker, maar de grootste manipulatie van de feiten betreft de apotheose want Billy’s ontsnapping was in werkelijkheid totaal anders dan in de film. Maar wat geeft het, dachten de geldschieters, want Midnight Express is ontegenzeglijk een puik gevangenisdrama dat zich laat meten met klassiekers als Cool Hand Luke (1967) en Escape from Alcatraz (1979). Brad Davis, die in 1991 aan AIDS stierf, vertolkt de ongelukkige twintigjarige Billy met verve. De scène waarin vriendin Susan (Irene Miracle) na jaren een gebroken Billy opzoekt en op zijn verzoek haar borsten laat zien terwijl hij masturbeert, is bijna ondraaglijk: schrijnend en hartverscheurend tegelijk. Ook de heftige vechtscène tussen Billy en de achterbakse slijmbal Rifki (Paolo Bonacelli) laat je snakkend naar adem achter. John Hurt, zelden minder dan briljant, excelleert als Max een slimme Engelse gevangene, maar het is de geweldige Paul Smith als de extreem sadistische hoofdbewaker Hamidou die de show steelt. Je zit niet zozeer op het puntje van je stoel als Hamidou dreigend binnenstormt. Je gaat er liever onder schuilen.

Stone en Parker schotelen een strak geregisseerde en geschreven prent voor die na dertig jaar nog fier overeind staat. Midnight Express is Stones finest hour als scenarist en hij won een Oscar voor dit ‘bewerkte’ scenario. Er was tevens een Oscar weggelegd voor de meeslepende score van Giorgio Moroder en Alan Parker kreeg een BAFTA voor beste regisseur.

Billy Hayes zingt tegenwoordig een toontje lager: het was in werkelijkheid lang niet zo erg als in de film, hij kwam zelden zo’n sadist tegen, maar met Hamidou hebben we in Midnight Express gelijk de goede te pakken. Ik hou van de Turken, zegt hij nu, maar de Turken houden niet van Billy. Zij zaten jaren opgezadeld met hun gekrenkte trots en opgekropte woede tot eindelijk na vijfentwintig jaar Hayes en Stone in 2003 hun excuses aan de Turkse bevolking aanboden. Hayes, een zeer innemende persoonlijkheid, legt uit: “Ja, ik heb Turkse vrienden en ik hou nog altijd van Istanbul. De film is inderdaad eendimensionaal, alsof er geen goede Turken bestaan. Heel erg, ja, hoe moet ik het uitleggen?”
Istanbulshit dekt misschien de lading.