Hitit

INDEX >> KLASSIEKERS >> DRY SUMMER

DRY SUMMER
Waterloorlog

Matthias Van Wichelen | 04/09/2009

In 1964 maakte de Turkse regisseur Metin Erksan een film die de problematiek perfect samenvat. Met Susuz Yaz (Dry Summer) won hij de Gouden Beer in Berlijn. Samen met Yol moet Dry Summer zowat belangrijkste film uit de Turkse filmgeschiedenis zijn. Dankzij de internationale successen van de films van grote Nuri Bilge Ceylan – Uzak, Iklimler, Three Monkeys – bloeit de Turkse auteurscinema als nooit tevoren.

Terwijl er nu jaarlijks twee à drie Turkse films draaien in Europese arthouse bioscopen, was er jaren langs niets, helemaal niets. Kapotgespeelde videocassettes uit de stadsbibliotheek van Gouden Palmwinnaar Yol en Dry Summer waren het enige tastbare bewijs dat er in Turkije films gemaakt werden. Als filmland had Turkije decennia lang dezelfde status als Slovenië en Wit-Rusland nu: geen.

De kopie van Susuz Yaz werd onlangs grondig gerestoreerd waardoor filmliefhebbers uit alle windstreken kennis kunnen maken met deze uiterst bezwerende klassieker. Op het eerste gezicht vertelt Metin Erksan een simpel, zelfs wat naïef verhaal over twee broers die samen een boerderij runnen. Osman (Erol Tas) is de oudste. Hij mist finesse en subtiliteit maar heeft werkkracht en zakelijk instinct op overschot. Zijn jongere broer Hasan (Ulvi Dogan) is een dromer. Hij klopt zijn uren op het land, maar hij weet dat er meer is in het leven dan ploegen, zwoegen, zaaien en oogsten. Zijn hart klopt voor Bahar (Hülya Koçyigit), een jong lekker ding uit de buurt. De liefde is wederzijds, maar mag niet geconsumeerd worden voor het jonge stel getrouwd is. Dat probleem wordt nog relatief eenvoudig opgelost.

Lastiger is de moordende hitte. Het is een kurkdroge, ongenadig hete hete zomer. De broers hebben geluk want op hun land ontspringt een bron. In normale omstandigheden hebben ze genoeg water om hun velden te bevloeien, maar dergelijke extreme klimatologische omstandigheden dwingen tot uitzonderlijke maatregelen. Osman besluit een dam te bouwen. Eerst irrigeert hij de eigen velden, het water dat overblijft stroomt door naar de buren. De buren laten het daar niet bij en spannen een rechtszaak in. Ook Hasan vindt dat zijn broer te ver gaat.

Zonder water kan een boer niet werken, kunnen gewassen niet groeien en dieren niet drinken. Zonder water gaat een mens dood. Osman is zich daar honderd procent van bewust op het moment dat hij de dam opwerpt. Hij weet wat hij doet en hij kent de gevolgen. Het kan hem geen zier schelen. Het is zijn water en hij doet er mee wat hij wil.

Susuz Yaz heeft het over water, maar eigenlijk is het een film over al onze natuurlijke bronnen. Het water zou olie kunnen zijn of aardgas of diamanten of goud. Kan iemand eigenaar zijn van de bodemschatten? Zo ja, hoe onaantastbaar is dat eigendomsrecht? Omgekeerd: hoeveel recht heeft de mens op het gebruik van de natuurlijke rijkdommen? Hoe afdwingbaar is de eis om mee te delen in de rijkdom die ze opleveren? Terwijl het Victoriameer in Oost-Afrika wordt leeggevist leeft de bevolking op de oevers in armoede. De vis gaat naar de vroegmarkt in Parijs, de opbrengst verdwijnt in de zakken van de Europese zakenlui. De winst die olieraffinaderij Shell maakt in Nigeria gaat rechtstreeks naar de aandeelhouders. De arbeiders krijgen het minimumloon voor hun werk in de smerigste en mensonwaardige omstandigheden.

Klassiekers worden klassiekers genoemd omdat ze genres overstijgen. Dry Symmer is veel meer dan een maatschappijkritische aanklacht. Pogingen om die ene grote, allesomvattende film te maken of om die ene invloedrijke roman te schrijven die alle voorgaande in de schaduw stelt, draaien meestal op niets uit. Het is niet de artiest die bepaalt of zijn werk eeuwigheidswaarde heeft maar de kijker, de lezer en de luisteraar. Dat Dry Summer nog fier overeind blijft, heeft alles te maken met de beheersing van de regisseur die zijn ziel gelegd heeft in iedere seconde en in ieder beeld van zijn familiekroniek.

Vanuit een traditionele tegenstelling – de oudere, hardwerkende broer tegenover de jongere, romantische dromer – raakt hij een aantal tijdloze maatschappelijk relevante onderwerpen aan. De rechten van de vrouw in Turkije bijvoorbeeld, of meer precies: de eerste moeizame passen op de weg van de emancipatie van de Turkse vrouw. Traditionele familiewaarden bepalen dat de oudste man de baas is in het gezin. Is het niet de vader, dan is het de oudste zoon. Enige logica moet daar niet achter gezocht worden. Het is zo omdat het altijd zo geweest is. Als vrouw of als jonger lid van het gezin heb je dat maar te aanvaarden.

Ook de werking van het rechtssysteem is een belangrijk thema. Turkije is een moderne, democratische staat waarin alle burgers naar de rechtbank kunnen stappen als ze denken dat hen onrecht is aangedaan. Dat doen de buren wiens water is afgesloten dan ook. Maar wat haalt het uit? De wetten die knappe bollen uit de hoofdstad bedenken zijn uiteraard geldig op het hele grondgebied maar op het platteland bestaat een parallel systeem. Daar geldt eerder de oeroude wet van de sterkste, daar wordt eerst gemept en geknokt en dan gediscussieerd. Gelijk hebben is één, gelijk krijgen is twee.

En dan heb je dat belangrijke, eigenlijk niet op te lossen vraagstuk over het eigendom van natuurlijke grondstoffen. Is het water van de oudste broer? Is het van de gemeenschap? Hebben de buren recht op de water?

Metin Erksan brengt die zwaarwichtige onderwerpen tot leven met klassieke, welomlijnde personages. Er is een goede en een slechte, een dader en een slachtoffer, een dominante man en een in onderdanigheid gedwongen vrouw. De kracht zit dan ook niet in het verrassingseffect of de vernieuwing want die is er niet. Het is de passie van de personages en hun niet te onderdrukken driften die van Dry Summer een adembenemend drama maken. Lust, frustratie, wraak, jaloezie en misplaatste trots sturen het verhaal.

Het drama zit verpakt is verbluffend mooie beelden. De visuele verfijning valt aanvankelijk niet op. Het effect van de prachtige kaders krijgt meer en meer belang naarmate de film vordert. Het natuurlijke licht, de uitgekiende cadrering, de costuums en het glinsterende water vormen een naadloos in elkaar passen gehaal.

Dry Summer is het schoolvoorbeeld van een kleine grootse film. Het hoeft niet flitsend en revolutionair te zijn om indruk te maken. Simpel, eerlijk en tijdloos is meer dan genoeg.