Meteen naar de tekst springen
Fox

INDEX >> KLASSIEKERS >> MASH

MASH
Het lef van Altman

 

Bob van der Sterre | 11/05/2010


Share/Bookmark

Een vijftiende keuze als regisseur, arrogante hoofdpersonen, een gefrustreerde scriptschrijver en een anarchistisch meesterwerk: M*A*S*H.

Waarom beschouw ik M*A*S*H (1970) als een van de beste Amerikaanse komedies van de twintigste eeuw? Het is niet eenvoudig daar meteen een goed antwoord op te geven, het is vooral een instinctieve reactie. De film is intussen veertig jaar oud en ik ken toch nauwelijks een film die zo fris is. Het was de film waar regisseur Robert Altman zijn ziel en zaligheid in legde, die eigenlijk niet zo gemaakt had kunnen worden als hij niet op de juiste momenten werd gesteund door onverwachte mensen, zoals twee Franse meisjes.

Het project lag destijds al een tijdje op de planken van 20th Century Fox. De oorsprong was een boek van een chirurg die werkte tijdens de Korea-oorlog. Ingo Preminger, broer van regisseur Otto, zei tegen de jonge topman van 20th Century Fox, Richard Zanuck: “Lees dit boek.” Zanuck las het en de film in wording lag klaar.

Maar door wie moest het gemaakt worden? Veertien regisseurs wezen het project af of werden zelf afgewezen. Preminger ontmoette Robert Altman, die toen amper een film had afgemaakt (hij was een keer ontslagen vanwege zijn voorliefde om dialogen door elkaar te monteren). Hij liet Preminger een kort spottend filmpje zien over joints roken. Preminger vond het geweldig en Zanuck gaf zijn fiat.

Kunst met ziel
Maar Altman (vier jaar geleden overleden) was iemand die het maken van films vanaf begin af aan zeer persoonlijk nam. Hij was bezeten van het idee dat hij een auteursfilmer moest worden à la de Europese filmers, en dat bracht hem zijn hele loopbaan op voet van oorlog met de grote studio’s.

In 1970 was Fox druk bezig met twee andere oorlogsfilms: Tora tora tora en Patton. Die films hadden veel grotere budgetten en waren voor de studio veel belangrijker dan het maar drie miljoen dollar kostende M*A*S*H. Altman rook zijn kans en zorgde ervoor dat hij een half miljoen minder uitgaf dan het budget, om maar geen aandacht te trekken. De film leverde uiteindelijk 70 miljoen dollar op. Altman verdiende 70.000 dollar.

De M*A*S*H die Altman maakte, die mij al jaren erg dierbaar is, bewijst het verschil tussen kunst met ziel en lopende band-werk, zoals de tv-serie zou worden. De tv-serie is in alle opzichten het slappe aftreksel van de film, met mindere acteurs, mindere grappen, mindere filmstijl. Altman had een eigen stijl als regisseur en hij was zelfs niet bang om die toe te passen in zijn eerste grote film. Daarmee legde hij een on-Amerikaanse artistieke ambitie voor de dag.

Zelfs in een komedie was het scheppen van waarheid een van Altmans belangrijkste motieven om films te maken. Wat is de waarheid? De waarheid is spontaner, sneller, rommeliger dan we doorgaans zien in films. Dat betekende bijvoorbeeld bloedige operatiekamers, een rommelig ogende camerastijl, dialogen die elkaar overlappen. Een concessie die Altman moest doen was dat de film niet in Korea werd opgenomen, maar in de bergen van Los Angeles.

Altmans beschrijvingen van chirurgenlevens aan de frontlijn zijn ook een stuk harder en zwartgalliger dan die in de tv-serie. Altman: “Ze waren artsen, geen soldaten. Ze hadden niet eens wapens. Ze moesten een eindeloze hoeveelheid slachtoffers repareren, en het was lastig voor ze om legervoorschriften serieus te nemen. Angst om gedegradeerd te worden hadden ze niet, ze waren noodzakelijk. Zonder de uitspattingen konden ze dat werk niet blijven doen.”

Improvisatie
Een middel voor Altman om deze levens geloofwaardig te vertalen naar celluloid was improvisatie. Er zit heel veel improvisatie in M*A*S*H, sommige acteurs schatten de improvisatie op ongeveer tachtig procent van het uiteindelijke materiaal. Toen scriptschrijver Lardner een keer langskwam op de set van M*A*S*H, riep Altman tegen de crew: “Snel jongens, zoek het script, we hebben de schrijver op bezoek.”

Let bijvoorbeeld op de befaamde douchescène midden in de film. Sally Kellerman was niet blij met de scène en dook de eerste keer zo snel op de grond dat je haar amper zag. De tweede keer, en dat is de scène die in de film is gekomen, lijkt ze overrompeld te kijken naar de groep. Maar ze kijkt overrompeld naar Altman en Gary Burghoff (Radar). Die hadden uit medeleven ook hun broeken naar beneden getrokken.

Of René Auberjonois, de dominee, die het wel geestig leek om de jeep te zegenen. Aldus geschiedde. Een bizarre memo van de studio waarop stond dat alle plaatjes van vrouwen verwijderd moesten worden werd voorgelezen als voorschrift voor het MASH-kamp.

Of de passage waarin de groep afscheid neemt van Painless Paul. Altman bedacht plotseling dat dit afscheid gebaseerd kon worden op het laatste avondmaal. Onmiddellijk liet Altman de afbeelding van Da Vinci halen en die middag werd de set gebouwd terwijl de acteurs aan het lunchen waren. Onmiddellijk na de lunch werd de scène geschoten, wat mogelijk verklaart waarom iedereen zo luchtigjes doet, wat ik zelf buitengewoon mooie cinema vind.

Een ander middel voor waarheid krijgen was Altmans beroemde observerende filmstijl, die hij in M*A*S*H voor het eerst zo toepaste. Hij hield ervan terloops karakters en locaties te filmen, vaak door ramen heen of op een afstandje. Het idee is alsof de cameraman als een passant kijkt. Volgens sommigen scheen hij zelfs de acteurs heimelijk met camera’s te achtervolgen op de set. In een chic filmboek wordt deze techniek ‘esthetica van voyeuristische ironie’ genoemd.

Altman was een regisseur die het inzicht had hoe belangrijk het voor een film is als acteurs plezier beleven aan hun rollen. Ze komen lekker in hun vel te zitten als je ze veel vrijheid geeft, zoals hij in zijn hele regieloopbaan heeft gedaan met als argument: “Het is mijn vak niet”.

En alle acteurs erkennen dertig jaar later dat ze tijdens M*A*S*H een genoeglijke tijd hadden. Altman plukte ook een dozijn acteurs weg uit een theatergezelschap uit San Francisco. Ze moesten allemaal wel iets zeggen, anders zou Fox ze niet betalen. Dus werden er hier en daar zinnetjes bijgeschreven.

Buiten de groep vielen hoofdrolspelers Sutherland en Gould, maar ook tussen hen was er nauwelijks verschil tussen de vriendschap binnen en buiten beeld. De vriendschap tussen Trapper John en Hawkeye Pierce vind ik zelf een van de mooiste en oprechtste portretteringen van een vriendschap tussen twee mannen die ik ooit in een film heb gezien. Sutherland: ‘Ik vond dat heel bijzonder, want ik ben juist heel slecht in vriendschappen met mannen.’ Ze noemden elkaar voortdurend Shirley tijdens de opnames naar de ex-partner van Sutherland (een “Shirley” is nog in de film terecht gekomen).

De twee zaten zo gerieflijk op hun arrogante eilandje dat ze halverwege de film aan de producer vroegen of Altman ontslagen kon worden. “We waren van die arrogante jonge honden”, zegt Gould jaren later. Sutherland: “We dachten echt dat Altman geschift was.”

Ironisch is dat hun arrogantie perfect bij hun rollen past. Zonder de arrogantie van Trapper John en Hawkeye zou M*A*S*H nooit de anarchistische uitstraling hebben gehad die de film nu heeft gekregen.

Kunststukje
Waarom M*A*S*H zo leuk is, laat zich niet simpel ontrafelen. Elke keer als ik de film kijk, zie ik weer iets nieuws waarmee de film zich onderscheidt van andere films. Dan weer de montage, dan weer het acteerspel, dan weer de grappen, dan weer de satire. Van M*A*S*H houden is vooral beseffen wat er allemaal niet in zit. De film is niet zedenprekend, er zit geen greintje melodrama in, de humor is niet bleekjes, de karakters zijn niet voorspelbaar, er is geen scène die te gemaakt of geacteerd lijkt. De oorlog mis je ten ene male. De enige twee schoten vallen tijdens een voetbalwedstrijd.

Alles is ook zo losjes dat ik vergeet dat ik naar een kunststukje zit te kijken. Robert Altmans kwaliteiten als regisseur werken opmerkelijk goed als hij een sterk kader heeft: Short cuts, The Player, Gosford park. In dit geval was het kader Ring Lardners script. Lardner was trouwens erg ontevreden over hoe zijn script was behandeld. Hij vond dat “de meeste scènes er min of meer uitkwamen zoals ik ze had bedoeld, ondanks de vele toevoegingen van Altman”. Altman zelf zag dat uiteraard anders. “Mijn belangrijkste toevoeging aan M*A*S*H was het hele concept, de filosofie, de stijl, de casting, al deze dingen laten werken, en natuurlijk de grappen.” Lardner won niettemin de Oscar voor het beste script.

Een van de sleutelfactoren die M*A*S*H zo onvergetelijk maakt, is voor mij de ongelooflijke spontaniteit die de hele film ademt. Ruggengraat hiervan is de anekdotische opzet. Je rolt van onderbroekenlol in bloedige operatiescènes, van twee golfende chirurgen in Japan in een dolle voetbalwedstrijd. De passage in Japan wordt als een van de minste gedeelten van de film beschouwd – ook Altman wist niet of hij de passage in de film wilde hebben. Zelf ben ik ervan overtuigd dat juist deze passage de film veel goeds doet.

Uiteindelijk is niets uit de film verwijderd, terwijl zelfs de grootste onbenul bij de studio moet hebben gezien hoe M*A*S*H ageerde tegen de Amerikaanse invasie van Vietnam, terwijl die nog gaande was! De studio’s van vandaag de dag zouden nooit meer zo’n gebrek aan controle toelaten. Een bewijs is dat de hedendaagse M*A*S*H er nog steeds niet is. Het dichtste in de buurt komt volgens mij Three Kings, maar die film verandert na een veelbelovend begin in een conventionele actiefilm.

Niettemin zag Altman na een vertoning in de montagekamer wel de kansen op zijn film slinken, toen medewerkers van Fox tegen baas Darryl Zanuck zeiden: “Al die operatiescènes moeten er uit.” De directeur had van zijn verblijf uit Frankrijk twee jonge Franse dames meegenomen en ze riepen meteen uit: “Ben je gek! Die maken die film juist tof!” En de scènes bleven erin.

Soms is het nou eenmaal zo dat twee leuke Franse meisjes verantwoordelijk zijn voor de komedie der komedies.

REEKS (112) - KLASSIEKER
In deze rubriek snuffelen we elke editie langs grote en kleine filmklassiekers.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Geneon Entertainment
APPLESEED
Human-Cyborg Relations
>>>