British Film Institute

INDEX >> KLASSIEKERS >> DISTANT VOICES STILL LIVES

DISTANT VOICES STILL LIVES
De kruistocht van de “Kitchen Sink” beweging

Fred Caren | 04/07/2010

Regisseur/schrijver Terence Davies (Liverpool, 1945) maakte van zijn drie obsessies een glanzende carrière. Zijn geboortestad, zijn homoseksualiteit en zijn religie hebben hem, getuige zijn jongste werk Of Time and the City (2008), een documentaire over Liverpool, nog altijd stevig in hun greep.

Zijn credo, zoals hij het recentelijk op het Toronto Film Festival formuleerde, is dat iedere film tenminste “One Scene That Will Break Your Heart” moet bevatten. In zijn uiterst sombere, maar majestueuze cri de coeur Distant Voices Still Lives (1988) wemelt het ervan: ontelbare scènes laten je hart in diggelen vallen. De wrede realiteit voor de arbeidersklasse in zijn naoorlogse verpletterde Liverpool vormt de basis van deze unieke rolprent.

Tot hun eeuwige schaamte liet een schuldbewust British Film Institute (BFI) pas in 2007 de film herdrukken en grootschalig distribueren en wel in de meest prestigieuze arthouses en musea van Groot-Brittannië. Het gezaghebbende dagblad The Guardian omschreef de film als het vergeten meesterwerk van de Britse cinema. Davies werd door The London Evening Standard uitgeroepen tot de grootste levende filmregisseur, beslist geen hyperbool want Distant Voices Still Lives is misschien het meest kernachtige authentieke document over de Britse onderklasse en tegelijk een ode aan de onverwoestbare overlevingskracht daarvan.

Rauw en grauw
De film wordt gezien als een hoogtepunt van de “Kitchen Sink” beweging, oftewel de door sociaal-realisme gekenmerkte culturele beweging die drie decennia eerder, eind jaren vijftig, zijn aanvang kende. De term Kitchen Sink was afkomstig van een Londense journalist om het genre, met zijn overvloed aan armetierige alledaagse locaties in noordelijke achterstandswijken, te duiden.

Dit nieuwe genre luidde destijds een culturele revolutie in en zorgde voor enorme opschudding in het oerconservatieve Groot-Brittannië. Eindelijk kreeg de arbeidersklasse een stem: in film, televisie, literatuur en schilderkunst. Boze jonge mannen, the angry young men, schreeuwden hun woede tegen het establishment van de daken. Het tragisch-realistische toneelstuk Look Back in Anger (1956) van John Osborne schokte het Londense theaterpubliek met zijn aanvallen op de conservatieve waarden van de middenklasse. Het stuk wordt gezien als een richtpunt voor Kitchen Sink realisme en werd in 1959 verfilmd met een hoofdrol van wijlen steracteur Richard Burton. Het genre was rauw, direct en lelijk en vaak gesitueerd in de grauwe industriesteden van Noord-Engeland.

Maar misschien kwam de katalysator voor Kitchen Sink vele jaren eerder, in 1914 toen Robert Tressel zijn politiek geladen roman, gericht tegen het Engelse klasse systeem, uitbracht. De roman, The Ragged Trousered Philantropists, ging over de opkomst van het socialisme in Groot-Brittannië en was een aanklacht aan het adres van de kapitalistische uitbuiters van de arbeidersklasse. Deze Working Class Zeroes werkten zich kapot voor een schamel loon om het vervolgens weg te zuipen op een zaterdagavond in de pub om hun ellende te vergeten. Tressels roman was Kitchen Sink drama avant la lettre. Want hoe veel was er werkelijk veranderd in de Britse maatschappij ruim veertig jaar later in 1956 toen John Osborne zijn gal spuugde?

Droevig bestaan
Eind jaren zestig omarmde ook de jonge regisseur Terence Davies het genre. Davies, net als zijn iets oudere en illustere tijdgenoot Ken Loach, bekwaamde zich in zijn vak met single plays (Play for Today, Armchair Theatre) voor televisie. Davies’ ambities reikten echter verder en begin jaren tachtig maakte hij de overstap naar film met drie bejubelde korte films (The Terence Davies Trilogy, 1983). Vijf jaar later schreef en regisseerde hij Distant Voices Still Lives een subtiele tirade tegen het armzalige leven vlak na de oorlog van een katholiek gezin uit de Liverpool onderklasse. In deze hechte gemeenschappen waren veel drank en de popmuziek van de dag een nauwelijks toereikend tegengif voor hun droevige bestaan.

Distant Voices Still Lives is in werkelijkheid twee aparte films die twee jaar gescheiden van elkaar gedraaid werden, maar met hetzelfde acteursensemble en dezelfde crew. Het eerste deel, Distant Voices, is de intrieste kroniek van een gezin dat gebukt gaat onder haar patriarch, een zeldzaam sadistische tiran. Een sterke, hartverscheurende rol is weggelegd voor Freda Dowie als de gruwelijk misbruikte moeder. De vader is een angstaanjagende verschijning die zijn gezin terroriseert. In die tijd waren er zoveel misstanden om gefrustreerd en gewelddadig van te worden, maar deze getroebleerde vader koelde zijn woede voornamelijk op zijn gezin. De rol van de vader is een meesterlijke vertolking door de geweldige Liverpool acteur met de markante kop, Pete Postlethwaite.

Poëtische trefzekerheid
In het tweede deel, Still Lives, breekt er een waarneembaar optimisme door. We zien de kinderen volwassen worden in een veel zonniger Groot-Brittannië in de jaren vijftig. Hoewel de film een tegenpool is van romanticisme, dat alleen schoonheid omhelst, zet Terence Davies zijn geliefde Liverpool neer met een donkere, poëtische trefzekerheid die de oerdeprimerende taferelen ontstijgt en zelfs verlicht.

Vanaf de overrompelende openingsscène, met de zwoele, troostende stem van jazzlegende Ella Fitzgerald als achtergrond voor een huiveringwekkende aanval van de vader op zijn vrouw, wordt de toeschouwer dit bittere verhaal ingezogen. Het gezin was ook destijds de hoeksteen van de samenleving en er is liefde aanwezig, maar liefde maakt Davies geenszins blind voor de lugubere onderkruipsels die van onder de hoeksteen te voorschijn kunnen schuifelen.

Zijn sympathie is overduidelijk bij de onwankelbare Liverpoolse arbeider die soms tegen beter weten in vecht om te overleven. Over de stad van zijn jeugd is Davies lyrisch: volgens het rijke zuiden van Engeland, vertelde hij ooit, is Liverpool een stad die aan een chronisch minderwaardigheidscomplex lijdt, maar dit wordt geenszins bevestigd door de inwoners die liefkozend hun stad “God’s Own City” noemen.

Het acteursensemble is veelal onbekend, maar zoals in Engels drama vaker het geval is, virtuoos. De sleutelwoorden voor Davies en zijn crew waren panache en vakmanschap.

Aanhoudende kruistocht
Tegenwoordig is het genre Kitchen Sink springlevend: de aanhoudende kruistocht duurt voort want er is sociale onrechtvaardigheid te over. Er zijn ook volop regisseurs en schrijvers met visie die niet schuwen de rauwe, deprimerende keerzijde van de Coronation Street gezelligheid messcherp en waarheidsgetrouw in beeld te brengen. Vorig jaar was er de briljante prent Fish Tank, het debuut van de veelbelovende regisseuse Andrea Arnold, over een losgeslagen puber en haar hoerige moeder samenwonend in een white trash hel.

Maar nog steeds op eenzame hoogte staat Terence Davies met Distant Voices Still Lives. De herkenning van de BFI brengt hem eindelijk loon naar werken. Gevraagd in een interview over het gebrek aan bekendheid en zijn veel succesvoller tijdgenoten Ken Loach en Mike Leigh zei hij: “Het is makkelijk om bitter en jaloers te zijn, maar daar heb ik geen zin in. Uiteindelijk hoop ik alleen dat mijn werk troost kan bieden en natuurlijk dat het van waarde is.” Bij deze akte.

Terence Davies, geboren te Liverpool in 1945 van eenvoudige komaf, laat met Distant Voices Still Lives ondubbelzinnig zien dat hij, evenals zijn stadgenoot en muzieklegende John Lennon, een ware Working Class Hero is.