Meteen naar de tekst springen
Lemon Tree: Riklis schreeuwt nooit. (c) Cinéart

INDEX >> ACHTERGRONDEN >>

ERAN RIKLIS
De publieksvriendelijke mensenkenner

 

Matthias Van Wichelen | 03/07/2011


Share/Bookmark

The Human Resources Manager draait nog in de filmhuizen in de lage landen. Zijn populaire tragikomedie The Syrian Bride werd enkele weken geleden heruitgezonden op Canvas. Twee uitstekende mogelijkheden om kennis te maken met regisseur Eran Riklis, één van de vaandeldragers van de Israëlische cinema. Een analyse van zijn laatste drie films.

Riklis een vaandeldrager? Hoeveel vaandel is daar dan wel te dragen in Israël? Meer dan op het eerste gezicht lijkt. Voor een land met maar 7,7 miljoen inwoners heeft het een buitengewoon goed draaiende filmindustrie en een volwassen filmcultuur. De laatste tien jaar werden er bijvoorbeeld The Band's Visit, Waltz With Bashir, Meduzot, Eyes Wide Open, Lebanon, The Bubble en Ajami gemaakt . Titels die in alle landen van de wereld getoond, geprezen en bekroond zijn. Straf is dat.

Er is weliswaar een en ander aan te merken op de staat Israël, maar zelfs de hevigste criticaster kan niet anders dan toegeven dat kunstenaars er een totale artistieke vrijheid genieten. Ze mogen films maken die het Israëlische politieke establishment pijn doen zoals Waltz with Bashir, schoppen tegen de schenen van de joods-orthodoxe gemeenschap zoals Eyes Wide Open of de absurde gevolgen van de bezetting van de Golanhoogte dik in de verf zetten zoals in The Syrian Bride. Er is geen enkele vorm van censuur. Alles mag en kan en ook die ongemakkelijke films vinden vlot de weg naar het Israelische publiek.

Wereldwijd genieten Eran Riklis’ The Syrian Bride en Lemon Tree de grootste populariteit. Ze scoorden het best aan de kassa en bleven het langst hangen in het geheugen. Ook The Human Resources Manager is uitstekend onthaald.

Helder als pompwater
Riklis schiet dan ook met goed poeder: een perfect afgewogen mengeling van maatschappelijke relevantie, politieke urgentie, gortdroge humor en persoonlijk drama. De filmmaker werd opgeleid in de Angelsaksische wereld die een groot belang hecht aan een duidelijke, stevige en herkenbare verhaalstructuur.

Lemon Tree (c) Cineart Dat poespasloze is zijn grote kracht. Riklis vertelt op een heel eenvoudige manier over de meest ingewikkelde problemen zonder te simplificeren of te vervallen in stereotypen. Hij schrapt simpelweg wat verwarring zaait en voegt toe wat zijn verhaal versterkt. Zijn films zijn onmogelijk verkeerd te interpreteren omdat er helemaal niets te interpreteren valt. Ze zijn helder als pompwater.

Het op ware feiten gebaseerde Lemon Tree is het mooiste voorbeeld. Wanneer de Israëlische minister van Defensie pal aan de grens met de Palestijnse gebieden komt wonen, verklaart de Israëlische veiligheidsdienst de citroenbomen van een Palestijnse weduwenares als een gevaar voor de staat Israël. Ze moeten stante pede gerooid worden. De vrouw laat zich niet doen en begint met de hulp van een jonge advocaat aan een David-tegen-Goliathachtige juridische strijd. Met zijn tweeën – een advocaat die eigenlijk gespecialiseerd is in echtscheidingen en een vermoeide, vereenzaamde vrouw zonder centen – tegen de rijke, machtige staat Israël.

De weduwe is de weduwe, de advocaat de advocaat, de minister de minister.  itroenbomen omdat het niet altijd olijfbomen kunnen zijn en omdat het geel van de vrucht visueel erg dankbaar is. Op het einde doet het hooggerechtshof een uitspraak en is de film afgelopen. 

Hetzelfde geldt voor The Human Resources Manager waarin een in Israël gestorven illegale immigrante gerepatrieerd wordt naar haar geboortedorp in Roemenië. Ze is dood, de reis wordt aangevat en ze komen aan. In The Syrian Bride gaat het titelpersonage trouwen met een Syrische acteur. Zij behoort tot de Druzengemeenschap en dat zorgt voor de nodige complicaties. Druzen wonen op de door Israël bezette Golanhoogte die door Syrië geclaimd wordt. De staat Israël laat hen daar wonen maar kent hen geen officiële nationaliteit toe. Wanneer de bruid de Syrische grens oversteekt, kan ze nooit meer terug want ze kan aan de douanebeambte geen geldige nationaliteit opgeven. De film volgt de voorbereidingen op het huwelijk.

The Syrian Bride (c) 1More Film Drie films met drie verhalen die zich kort en bondig laten samenvatten. Riklis focust zuiver op de essentie. Een vrouw die door te trouwen met een Syriër haar dorp en land moet verlaten en nooit meer terug kan in The Syrian Bride. Een machteloze vrouw die tegen de grote baas van het vijandige Israëlische leger zegt: “Blijf met uw poten van mijn citroenbomen!” in Lemon Tree. Een dode Roemeense vrouw wiens lijkkist van Israël terug naar huis moet in The Human Resources Manager. Simpel zat.

Maximaal bereik
Door het skelet van zijn films zo slank te houden wint Riklis twee keer. Een eerste keer omdat ze iedereen – jong en oud, leek en doorwinterde filmliefhebber, Twilight en Kiarastamifans, hoger- en lageropgeleiden – te volgen en te begrijpen zijn waardoor hij met zijn boodschap een maximaal bereik heeft. Wie een mening heeft, wil dat die gehoord wordt door zo veel mogelijk mensen. Een tweede keer wint hij omdat hij de ruimte creëert die hij nodig heeft om zijn personages diepgang en reliëf te geven.

Net als de gebroeders Dardenne en Ken Loach geeft de Israëliër een grootse, universele en tijdloze dimensie aan kleine, zeer persoonlijke verhalen die sterk gebonden zijn aan de locatie en de tijd waarin ze zich afspelen. The Wind That Shakes the Barley herleidt de lange en bloedige Ierse onafhankelijksoorlog tot een bittere broederstrijd, haast een familieconflict. Wie wil uitleggen wat kansarmoede echt is, verwijst naar Rosetta, het Luikse meisje uit de gelijknamige film.

Het grote, onvatbare conflict een menselijk, geloofwaardig gezicht geven, is de kunst. Riklis is milder van toon en minder politiek geïnspireerd dan Loach en de Dardennes maar hij hanteert dezelfde werkwijze. Hij toont heel concreet wat de impact is van de Israëlische bezettingspolitiek op het dagelijkse leven van gewone burgers. Trouwen betekent dat je  voorgoed afscheid neemt van je familie. Het ongeluk hebben dat uitgerekend een minister pal naast jou komt wonen, betekent dat je je enige bron van inkomsten verliest.

The Human Resources Manager (c) Film Movement Riklis schreeuwt nooit. Hij benadert zijn onderwerp sober en beheerst en hij neemt ook nooit een eenduidig politiek standpunt in. Ook al verraadt de keuze van zijn onderwerpen een en ander, toch investeert hij ook veel in zijn Israëlische personages. Ze zijn menselijk en gevoelig. Zonder te oordelen toont hij aan hoe de verschillende bevolkingsroepen in de regio gevangen zitten in hun eigen logica. Ze botsen op hun fysieke, politieke, geografische en psychologische grenzen. 

Kan de minister in Lemon Tree in wezen iets anders doen dan het advies van zijn veiligheidsdienst – waarschijnlijk de meest performante van de wereld - opvolgen? Kan hij het zich veroorloven om niet bikkelhard op te treden? Is het niet zijn beroep ieder gevaar op een aanslag op Israël in de kiem te smoren? Hij is rechtlijnig zoals iedere militair rechtlijnig is. Op geen enkel moment laat hij zich laatdunkend uit over haar. Voor hem is de weduwe geen vijand. De beslissing vloeit voort uit zijn functie, niet uit machtsmisbruik of arrogantie.

Zijn tegenstanders zijn op hun beurt ook geen rabiate Jodenhaters. Natuurlijk verzetten ze zich met alle mogelijke middelen tegen het onrecht dat hen wordt aangedaan maar ook zij maken er geen persoonlijke kruistocht van.  Niet de vernietiging van de staat Israël is het ultieme doel, noch het aftreden van de minister. Als de weduwe haar boomgaard kan houden, is ze tevreden.

Persoonlijke grenzen
De vrouw kan helemaal niet rekenen op de onverdeelde steun van de Palestijnse gemeenschap. Als die haar al niet aanmaant om gas terug te nemen – een vrouw moet zoveel praatjes niet hebben, die moet braaf zijn en knikken en zeker niet te vaak in de buurt komen van jonge mannen  - staat ze apatisch op de affaire te gapen als een koe op een trein.

Bij de Druzen in The Syrian Bride is het al evenmin rozengeur en maneschijn. De oude wijzen van de gemeenschap wanen zich God op aarde met hun onfeilbare uitspraken en vooroordelen van hun medeburgers. De Druzen hangen als los zand aan elkaar. Soms zijn ze dom en arrogant, soms te snel op hun pik getrapt. Het onderlinge wantrouwen is groot.

In The Human Resources Manager weet helemaal niemand wat er van hem verwacht wordt. Door de onverwachte confrontatie met het lijk van een hen onbekende vrouw botsen de personages op hun persoonlijke grenzen. Om hun taak te volbrengen zullen ze die moeten verleggen.

Helden en monsters zijn afwezig in Riklis‘ universum. Strijdende, zoekende en lijdende burgers zijn er des te meer. Allen zeer herkenbaar en vertrouwd. Al zijn hun beslissingen en daden niet altijd goed te keuren, op zijn minst weet je al kijker wat hen drijft en waar ze hun motivatie halen.

Extra verteerbaar
Gelukkig heeft Riklis een zeer fijn ontwikkeld gevoel voor humor dat zijn films extra verteerbaar maakt. Zo wordt de lange tocht van Israël naar Roemenië uit The Human Resources Manager een vermakelijke bespiegeling op bureaucratie en kleinburgerlijkheid. Het levensverhaal van de overleden vrouw is pijnlijk. Haar kwellende eenzaamheid in een vreemd land, de moeite die ze deed om ergens bij te kunnen horen, om deel te kunnen uitmaken van een groep die niet op haar zat te wachten, de eerloze anonieme dood en de lange, slopende reis naar haar vaderland: geef het aan Loach en de Dardennes en je krijgt een film waar je weken misselijk van blijft. Riklis heeft er een tragikomedie van gemaakt. Pakkend en emotioneel geladen, maar ook geestig, absurd en hartverwarmend.

Zeldzaam zijn de scenario’s die fijnzinnigheid koppelen aan kracht, kurkdroge humor aan diepmenselijke tragedie en eenvoud aan diepgang. Boeiende, machtige vrouwenrollen zijn zo mogelijk nog zeldzamer. Actrice Hiam Abbas sprong er bovenop en dankt er haar faam aan. Indrukwekkend is ze als oudere zus van The Syrian Bride, zonder meer overrompelend als weduwe in Lemon Tree. Dat Riklis zo vaak een feministische regisseur wordt genoemd heeft hij aan haar twee buitengewoon vertolkingen.

The Syrian Bride, Lemon Tree en The Human Resources Manager is een fraai trio. Inhoudelijk compromisloos en intelligent en tegelijkertijd publieksvriendelijk en entertainend. Eran Riklis is een held.

Lemon Tree (c) Cineart The Syrian Bride (c) 1More Film The Human Resources Manager (c) Film Movement
PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Foto: Momentum Films
THE 51ST STATE
Wie de kilt past, trekke hem aan
>>>