Als de kraanvogels overvliegen: de mens is machteloos (c) Moskwood Media

INDEX >> KLASSIEKERS >>

ALS DE KRAANVOGELS OVERVLIEGEN
Een volk kijkt in de spiegel

Matthias Van Wichelen | 02/09/2011

De Sovjet-Russische Gouden Palm-winnaar Als de Kraanvogels Overvliegen verscheen vier jaar na de dood van Jozef Stalin. Nikita Chroesjtsjov, de nieuwe meer gematigde politieke leider, gunde de filmindustrie een fractie meer ademruimte, al moeten we ons daar niet overdreven veel bij voorstellen. Niet voor niets vermeldt de generiek nadrukkelijk dat dit een productie is van de met de Lenin-orde onderscheiden Mosfilm-studio.

Het in 1923 opgerichte Mosfilm was de grootste en belangrijkste filmstudio van het land. Alle bekende titels uit de Sovjet-Russische filmgeschiedenis zijn er gedraaid. De meeste uiteraard ter meerdere eer en glorie van het communistische regime wat niet wegneemt dat ook om de foute redenen gemaakte, door mensen met foute bedoelingen beïnvloede films belangrijk en briljant kunnen zijn. Denk aan Sergej Eisensteins Pantserkruiser Pontemkin (1925), Alexander Nevski (1938) en Ivan De Verschrikkelijke (1944 en 1958), films die deel uitmaken van de collectieve filmgeheugen.

Standbeelden
Als de Kraanvogels Overvliegen profiteerde optimaal van de relatieve openheid in de tweede helft van de jaren vijftig. Schrijvers, beeldende kunstenaars, musici en filmmakers waren bevrijd van het dwingende advies de verwezenlijkingen van Lenin en Stalin – en het communistische staatsbestel in zijn geheel – overvloedig en kritiekloos te bewieroken.

Een aantal heikele onderwerpen kwam onder Chroesjtsjov eindelijk uit de taboesfeer. Naast Stalins meedogenloze Grote Zuivering die miljoenen levens kostte, werd ook de Tweede Wereldoorlog bespreekbaar. Naar schatting 27 miljoen Sovjet-Russen lieten het leven tussen 1941 en 1945. Geen enkel ander geallieerd land bracht zo’n groot menselijk offer. Bovendien bracht geen enkel leger de Duitsers zo veel schade toe als het Rode. Vooral dat laatste werd benadrukt in de Stalinperiode. De Sovjet-Unie had Hitler op de knieën gedwongen. De gesneuvelden waren Helden met hoofdletter H, Martelaren met hoofdletter M. Ze kregen tot aan de hemel reikende standbeelden.

Dat de oorlog een ware ravage had aangericht, was een vervelend detail. Wie opperde dat Stalin naast een aantal uitstekende ook een pak totaal foute strategische keuzes maakte waarmee hij miljoenen landgenoten de dood injoeg, tekende zijn eigen doodvonnis. Al die doden waren immers een offer voor de goede zaak. Het menselijk leed – de helft (vijftig procent!) van de bevolking was dood – stelde niets voor in vergelijking met de eeuwige overwinning van het goede op het kwade.

Bommenregen
Anno 2011 kan een weldenkend mens het nauwelijks vatten maar het verhaal van Als de Kraanvogels Overvliegen was in 1957 op verschillende vlakken uiterst revolutionair. Centraal staan Veronika en Boris, een jong verliefd stelletje. Hun plannen voor een nieuw afspraakje vallen in het water wanneer de staatsradio het begin van WO II aankondigt.

Boris vertrekt vrijwillig naar het front, Veronika blijft achter in Moskou. Daar gaat het leven verder. Terwijl Veronika wacht op nieuws van Boris, lijdt ook Moskou onder de Duitse bommenregen. Nadat haar ouderlijke huis door de Duitsers met de grond gelijk gemaakt is, trekt ze in bij haar toekomstige schoonvader. Ook Boris‘ neef Mark – een knappe, getalenteerde, klassiek geschoolde pianist – woont bij hen in. Hij is verliefd op haar en – erg handig: hij heeft een officiële vrijstelling gekregen voor zijn militaire dienstplicht. Kraanvogels is het indrukwekkende relaas van Veronika’s emotionele helletocht tijdens de oorlogsjaren.

Wat is daar zo revolutionair aan? Wel, dat er voor het eerst in de Sovjet-Unie levensechte, geloofwaardige personages getoond werden: mensen in plaats van marionetten, gedreven door passie en verlangen, gepijnigd door angst en gemis. Geen dappere partijleden die lachend,  zingend en vendelzwaaiend de kogels van de vijand opvingen in de borst, maar doodsbange burgers en een jonge vrouw die het helemaal niet cool vindt dat haar lief op het slagveld dient als kanonnenvlees. Ze wil hem terug in één stuk. De pot op met heldendom en hol patriottisme.

Spiegel
Op de achtergrond tonen regisseur Mikhail Kalatozov en scenarist Viktor Rozov het geritsel op de zwarte markt, het gekonkel met oproepingen voor het leger en de opmerkelijke verschillen in levensstijl tussen hoger- en lagergeplaatsten in een maatschappij waar iedereen gelijk hoorde te zijn.

Het beeld dat Kraanvogels schetst van Moskou tijdens de oorlog is niet fraai en wijkt grondig af van de officiële lezing tijdens de Stalindictatuur. Deze film gaat niet over de glorieuze manier waarop het Sovjets hun historische overwinning behalen maar over de onnoemlijke en ondraaglijke verliezen die ze lijden terwijl ze de oorlog aan het winnen zijn. Er komt niet één Duitser in beeld. De aandacht gaat onverdeeld naar de Russen zelf. Een volk kijkt in de spiegel.

Het ontzettend straffe is dat ook wie totaal geen boodschap heeft aan de politieke achtergrond – wat perfect gewettigd is, want niet iedereen kan geïnteresseerd zijn in het Post-Stalinistische tijdperk – een machtig en meeslepend familiedrama ziet. Tatyana Samojlova is de onweerstaanbare hoofdrolspeelster: zeer expressief en krachtig en toch altijd afgemeten en verfijnd. Met haar grote, donkere ogen zou ze kunnen doorgaan voor de Russische zus van Audrey Hepburn.

De toen 23-jarige heeft magnetische krachten. Haar vertolking geeft haar personage een tijdloos universeel en diepmenselijk karakter. Veronica is Russisch maar het is in wezen een oer-personage dat je zo kan verplaatsen naar Korea, Vietnam, Rwanda, Kosovo of Irak: een vrouw die alles aan het verliezen is en noodgedwongen onmogelijke keuzes moet maken.

Na Kraanvogels moest Tatyana Samojlova de talloze aanbiedingen uit Hollywood en Europa één voor één weigeren omdat ze van het Sovjetregime geen visum kreeg en het land niet kon verlaten. Toen de politieke wind draaide viel ze in ongenade. Nikita Chroesjtsjov noemde haar personage zelfs een ordinaire hoer. Toen onder Leonid Brezhnev het culturele leven volledig stil viel, was haar carrière helemaal voorbij, een éénmalige opflakkering met Anna Karenina in 1967 niet te na gesproken.

Cinematografisch meesterwerk
Samojlova‘s unieke vertolking kan niet genoeg geprezen worden, maar het ware genie achter de film is cameraman Sergei Urusevsky die met regisseur Kalatozov een briljant visueel concept bedacht. Met een maniakale obsessie voor detail en timing die doet denken aan Stanley Kubrick en Orson Welles, hebben ze van Kraanvogels een consistent cinematografisch meesterwerk gemaakt dat meer dan een halve eeuw na de première nog steeds niet verouderd overkomt.

Urusevsky had als cameraman gediend tijdens de Tweede Wereldoorlog. Die ervaring uit zich het sterkst in de dynamische met de schoudercamera geschoten scènes. Die zijn niet alleen fraai om te zien maar ook buitengewoon efficiënt in hun weergave van de oorlogschaos en de psychische verwarring bij de burgerbevolking.

De afwisseling met de opvallende kikvorsperspectieven en de vaak extreme close-ups creëert een wurgende beeldenstroom. Hier is zo goed over nagedacht en de technische uitvoering is zo perfect – respect ook voor de briljante montage – dat je 91 minuten ademloos zit te kijken.

De film blijft telkens aan de goede kant van de grens: hij toont moeilijkheden en persoonlijke problemen maar is niet deprimerend, is gevoelig zonder sentimenteel te worden, wel intelligent en niet pretentieus, eenvoudig zonder te vervallen in simplisme.

Door de tijdloze thematiek en de grandioze visuele vormgeving is Als de Kraanvogels Overvliegen (in het Russisch Letyat zhuravli) ook nu nog een uiterst waardevolle anti-oorlogsfilm. Wie hield van het Brødre, Paths of Glory en Jarhead zal ook Kraanvogels waarderen om zijn krachtige boodschap en de treffende manier waarop hij toont hoe machteloos de mens is wanneer een oorlogsmachine op volle toeren draait.