Meteen naar de tekst springen
Margin Call: een close-up van de aanstichters van de bankencrisis. (c) Lumière Productie

INDEX >> ACHTERGRONDEN >>

CASINO KAPITALISME
Een cursus crisis in films

 

Bob van der Sterre | 02/01/2012


Share/Bookmark

De kredietcrisis in 2008. De schuldencrisis nu. De eurocrisis die in de lucht hangt. De econoom kan rustig achterover hangend zijn Financieel Dagblad of Elsevier doorbladeren. Maar wat moeten wij, romantische filmkijkers, doen om er iets van te begrijpen?

We hebben gelukkig een bondgenoot: film. En aan de hand van film kun je leren. Daarom presenteren we de cursus ‘leer de crisis begrijpen via films’, waarin we via negen films ingaan op de crisis.

1. Hoe is de kapitalistische maatschappij geworden zoals hij nu is?
The Mayfair Set (1999, op Youtube te zien) begint met een groepje kapitalistische cowboys dat in de jaren zestig bij elkaar kwam in een restaurant in de Londense wijk Mayfair. Een van hen kwam met een destijds schokkend plan: een bedrijf overnemen door een meerderheid van de aandelen op te kopen. Hierna werd het personeel van de aangeschafte bedrijven ontslagen, de bezittingen verkocht, en grof geld verdiend met onroerend goed. Industrieën werden ontmanteld.

In plaats van deze mensen als boeven op te sluiten, reageerden de beurzen dolenthousiast. Deze bedrijven maakten eeuwig winst! Ze kregen zelfs uitnodigingen van regeringsleiders, die in hen de verlossers zagen om de economieën de moderne tijd in te gidsen.

In Amerika maakte president Reagan uit financiële noodzaak de financiële handel vrijer dan ooit. Dat werd deregulering genoemd. Via omstreden handelaars werden vijandige overnames in de jaren tachtig de gewoonste zaak van de wereld. Her en der klonken er stemmen dat politici geen idee hadden hoe gevaarlijk het monster is dat de overheden zelf creëerden: zelfregulerende markten. ‘Casino kapitalisme’ werd het genoemd.

Maar boontje komt soms om zijn loontje. Het Britse pond moest devalueren in 1992 na massale speculaties van handelaren. Vraag aan een medewerker van een bank: ‘Hoeveel ponden heb je verkocht vandaag?’ Antwoord: ‘Een half miljard. Een mooie zakendag.’

Adam Curtis is de maker hiervan en hij is zo’n zeldzame documentairemaker in wiens handen ieder ingewikkeld onderwerp begrijpelijk wordt. De films zijn serieus maar bevatten ook sfeerbepalende intermezzi, zoals fragmenten van Dr. Mabuse Der Spieler, of close-ups van een kikker.

2. Hoe werkt beurshandel eigenlijk?
Via 25 Million Pounds (1996, ook op Youtube) – ook van Adam Curtis – krijgen we een zeldzaam portret van een beurshandel. De beursvloer is het decor van een drama waar menig toneelschrijver zich niet voor zou schamen. Dit is het verhaal van Nick Leeson, de beurshandelaar die eigenhandig de Barings bank failliet maakte. Hij vertelt amper een jaar na afloop in de gevangenis van Singapore in een gesprek met Curtis over zijn avontuur.

Handelaren moeten aldoor winst presenteren en niet alle handelaren kunnen met die enorme druk omgaan. Neem nou iemand als Leeson. Erkennen dat hij verliezen maakte, kon hij niet. Hij dekte dus zijn verliezen via geheime tussenrekeningen zodat het leek of ze niet bestonden. Ondertussen presenteerde hij fabelachtige winsten.

Hij verwachtte dat hij zou worden ontmaskerd. Dat gebeurde niet. Het management van de bank geloofde zijn winsten al te graag en wuifde extra controles weg. En hij gokte verder. De aardbeving van Kobe was voor hem een roulette: hij zette alles in op rood om zijn schulden weg te werken. Het werd zwart. In 1995 ging de Barings bank kopje onder met 1,4 miljard dollar schuld en Leeson kwam in de gevangenis.

3. Hoe kwam de kredietcrisis tot stand?
Controle van de financiële markten – dat was wat president Reagan tijdens zijn ambtstermijn wegtoverde. Dit werd deregulering genoemd. De bankenwereld, zo kun je toch wel concluderen na het zien van Inside Job (2011) van Charles Ferguson, maakte vervolgens van dubieus geld verdienen een nieuwe kunst, zonder enige tegenwerking van de Centrale Bank, kredietbeoordelaars, ministers van Financiën. Commentaar van iemand van een onafhankelijk economisch bureau: ‘Dit hele systeem is een mondiaal soort oplichterij à la de Ponzi-scheme.’

De deregulering leverde op korte termijn ongelooflijke winsten, maar op lange termijn ook nadelen: zoals dat niemand meer wist wat banken eigenlijk deden. In Inside Job zie je de meest ingewikkelde constructies van leningen en betalingen langskomen die door niemand werden gecontroleerd.

Je zou zeggen dat de dereguleerders niet wisten waar ze van schaamte heen moesten rennen toen deze bubbel in 2008 een wereldwijde recessie inleidde. Maar er is niemand die zelfs maar het woord spijt in de mond wil nemen. Integendeel: op dezelfde voet verder, dat is het devies. De dereguleerdersgelovigen in deze docu kunnen niet één welluidend, eerlijk antwoord geven, anders dan de heren Dominique Strauss-Kahn (ex-voorzitter IMF) en Eliot Spitzer (ex-gouverneur van New York), die wel hun bezorgheid uitten voor de crisis begon. Beiden zijn weggejaagd na seksschandalen. Zelfs topzakenman George Soros adviseert om meer regels toe te passen op Wall Street.

Ferguson licht in de extra’s toe dat het niet onoverkomelijk is om de financiële wereld simpel uit te leggen. Er zijn veel ingewikkelde regels maar het is mogelijk om alles terug te brengen tot een eenvoudige essentie. Wie geduld heeft en af en toe wil terugspoelen: de feiten zijn mindblowing.

4. Wat was een beslissend moment in de kredietcrisis?
Een mooi moment om te gaan kijken naar een speelfilm die ons brengt naar het moment dat de subprime loans ‘besmette pakketten’ werden waar de banken graag zo snel mogelijk van af wilden. In de thriller Margin Call (2011) aanschouwen we een close-up van deze aanstichters van de bankencrisis. De Lehman brothers bank.

Wat was die subprime loans toestand ook al weer? Dat waren de hypotheken die Amerikaanse huizenbezitters niet meer konden betalen. Ze werden vervolgens uit hun huizen gezet, die door de banken weer met winsten werden verkocht. Maar de huizenprijs steeg niet meer en de banken maakten verliezen. Achter de hypotheken schuilde een moeilijk systeem van leningen met regels die niemand helemaal begreep, en waarvan de risico’s groter waren dan aangenomen. Banken durfden geen leningen meer van elkaar te kopen en nogal wat gingen daardoor kopje onder. Pensioenfondsen verloren miljarden.*

Dit waren dus leningen waarvan men op voorhand wist dat ze niet zouden worden afgelost. Ze werden in blokjes gesneden verpakt en doorverkocht aan gemeentes, pensioenfondsen, overheden, beleggers. Partijen die het geld sneller wilden laten groeien dan die ene procent rente op de bank.

In Margin Call wordt alles geconcentreerd op het moment dat iemand van de afdeling risico-management erachter komt dat de berekeningen veel te optimistisch zijn geweest. Wat resteert is ‘voor de anderen de nooduitgang te verlaten’. Startschot voor een mondiale kredietcrisis.

5. Hoe werd de kredietcrisis opgelost?
Michael Moore gebruikt meer spottend commentaar dan Curtis om de nare kanten van het kapitalisme te schetsen in Capitalism, a love story (2009). Het is bijvoorbeeld erg geestig om te zien dat niemand op Wall Street in mensentaal kan uitleggen wat ‘derivatives’ nou zijn. De film schetst ook de belangrijke ontwikkelingen van het kapitalisme, maar belangrijker is dat de film na 2009 is gemaakt, dus vlak na de kredietcrisis.

Moore schetst ons het verhaal van de ‘subprime loans’, de risicovolle leningen op hypotheken, in de praktijk. We zien de slachtoffers hun huizen uitgestuurd worden. Maar ook zien we hoe de banken het moeilijk kregen om hun financiën te beheersen. Een paar banken vielen om en de overige banken werden gered met een grandioze lening – geregeld door de minister van Financiën, zelf van een bank afkomstig. Dat moest even door het Huis van Afgevaardigden heengejaagd worden. Er was verzet maar uiteindelijk lukte het.

In deze film vat Moore de genante vertoning samen. ‘Een financiële coup? Ja, in die woorden kan ik me herkennen’, zegt een lid van het Huis van de Afgevaardigden. Toen werden mensen zo boos op ze dat ze, zo lijkt het, Moore’s verzoek om Wall Street een lesje te lezen lijken te hebben nagevolgd met de Occupy-beweging.

6. Hoe leven CEO’s?
Allemaal leuk en aardig, maar waar is het menselijke element? Wie zijn bijvoorbeeld de topmannen van al die enorme bedrijven, ook wel CEO’s genoemd (chief executive officer)? Hoe is het leven van een wanstaltig rijk iemand?

In een zeldzame bui van transparantie laat Michel Ganiant, eigenaar van Ganiant Corp., zijn hele leven zien aan documentairemaker Michael Klein. Het leven van een topman: het hebben van een vrouw die op jouw kosten beeldhouwt en muziek maakt; babbelen met andere topmannen die niet te beroerd zijn een dolk in je rug te steken; arbeiders zien als getalletjes die je kunt wegstrepen; louche zaakjes hebben in Indonesië, Congo en China; en je tegenstrever proberen uit te kopen via een agressieve overname.

Te mooi om waar te zijn? Inderdaad. Het is nep. François-Xavier Demoisson speelt zijn aimabele Berlusconikarakter zo scherp, en het script zit zo scherp in elkaar (inclusief hippe grafische onderbrekingen), dat we soms vergeten dat het niet echt is. Namaakdocumentaires zijn een uitgekauwde trend, ja, maar Moi, Michel G. (2011) slaagt toch dankzij prachtige geestigheid. ‘Michel hield ervan om de kinderen in te stoppen. Daarom kochten we een helikopter.’

7. Wat is het beste voorbeeld van modern zakelijk cynisme?
Ongetwijfeld krijg je het moderne cynisme in zakendoen niet beter geschetst dan in het portret van energiebedrijf Enron (2005). In deze documentaire zien we hoe Enron-leiders Ken Lay, Jeff Skilling, Lou Pai en Andy Fastow er een puinhoop van maken, waarna Enron ten onder ging en 20.000 mensen werden ontslagen. Hun beleggingen in het aandeel Enron waren waardeloos geworden. Gelukkig voor de topmannen hadden zij hun portie aandelen al verkocht. Maar de prijs was hoog. Skilling is veroordeeld voor vierentwintig jaar celstraf, Fastow voor zes jaar, en Ken Lay stierf voordat de uitspraak een feit was.

Het is de valse boekhouding van Nick Leeson in het kwadraat. Ook hier grote verliezen en ook hier frauduleuze rekeningen bij onbestaande bedrijven om ze weg te moffelen. Advocatenkantoren, grote banken, handelaren, accountantsbedrijven waren allemaal betrokken bij de omvangrijke fraude. Verder grof geld verdienen aan onduidelijke energieregels in Californië. Een van de dieptepunten is het in het donker zetten van heel Californië, omdat, wel, ‘we can’.

Wie Enron in een breder perspectief wil zien, doet er goed aan The Corporation (2003, online op Youtube) te bekijken. Dit is waarom CEO’s blind van ambitie zijn: ze moeten wel, ze besturen immers een psychopaat. Zo komen alle moderne bedrijven tenminste uit psychologische tests. En wie zichzelf echt een ongelukkige avond wil bezorgen, kijkt daarna ook nog Iraq For Sale (2006), waarna je je voor je hoofd kunt slaan als je ziet hoe onbeschaamd mensen zijn om een land binnen te vallen om er alleen maar heel veel geld aan te verdienen.

8. Hoe zit de schuldcrisis in elkaar?
Nog maar een maand geleden werd een ingewikkeld leningensysteem opgetuigd om de Europese Unie en zijn euro te redden. Hoe ingewikkeld het al was met die leningen vóór deze actie, vertellen humoristen Clarke & Dawe heel geestig in dit filmpje.

I.O.U.S.A. (2008, verkorte versie op Youtube) concentreert zich op imponerende grafieken waaruit blijkt dat het tekort in de Verenigde Staten in krap tien jaar de pan uit is gerezen, zodat afgelopen september bijna het failliet klonk van de federale overheid. Robert Reich, die dienst deed in de regeringen van Ford, Carter en Clinton, vat dit hele probleem op Youtube samen in precies 2:48 minuten.

 

In Debtocracy (2009, ook op Youtube) wordt een lans gebroken voor de Grieken – volgens velen de aanstichters van de Europese schuldencrisis. Door de ongelijke situatie, legt de film uit, was Griekenland kansloos om te overleven. Een schuldenspecialist geeft aan dat de ellende begon met de introductie van de euro in dat land. ‘De euro was alsof je Cassius Clay en een vedergewicht in een ring zette en dan zei: Mag de beste winnen.’

Schuld is ook handel. Aan een lening van de Griekse overheid verdient de Amerikaanse bank Goldman Sachs miljoenen. Daniel Cohn-Bendit onthult in het Europees parlement dat de Franse en Duitse overheid in totaal voor vier miljard aan wapens verkochten aan Griekenland, in ruil voor leningen.

Dus blij met al die praatjesmakers van het IMF zijn ze niet, die Grieken. Dankzij hun wurgleningen is een ‘schuldocratie’ ontstaan, in plaats van een gezonde democratie. Een Griekse arts: ‘Overal waar het IMF is langsgekomen en een deal maakte, is de levensstandaard gedaald.’ Klein glimpje hoop biedt Ecuador. Ecuador liet de schulden via een audit onderzoeken en kreeg een korting gedaan van 30 %.

9. En onze levens dan?
Ik ben bang dat dit niet het einde van de economische ellende is. Adam Curtis waarschuwt ons hoe de politici veranderen van zelfstandig denkende controleurs in dienaren voor positieve beurscijfertjes, achter grote economische branden aanhobbelend met emmertjes water. ‘Er is geen regie meer van de overheid op de markten’, hoor je in zijn documentaire zeggen. Niemand die weet wat de gevolgen zijn op lange termijn. Op korte termijn: nu al twee forse crisissen.

Markten zijn niet per se slecht natuurlijk, maar de mensen erachter willen winst, en veel ook – ongeacht hoe die winst tot stand komt. Geef zulke mensen vrij spel en er komen geheid excessen. Tot welke excessen winstbejag de laatste tien, twintig jaar heeft geleid in bijvoorbeeld de vishandel, kun je zien in The End Of The Line (2009). Maar ook de koffiehandel, diamanthandel, tabakshandel en cacaohandel zijn allemaal even onfris, en over al deze onderwerpen zijn er ook depressief makende films.

Nog niet overtuigd? De filmhandel dan zelf. De ene voorspelbare routinefilm na de andere vervuilt de cinema’s. Commerciële films zijn een lopende bandindustrie geworden. Maar ook de arthousecinema kan er wat van (zie analyse iffr 2011). Regisseurs die artiesten zijn? Ze zijn meer verlengstukken geworden van risicoloze ondernemingen.

In mijn woonplaats Den Haag krijgt een ijssalon een exorbitante huurstijging en moet na 65 jaar de deuren sluiten. Zulke duels zijn het front van een keiharde strijd tussen vrijemarktgelovigen en romantici, een economische evolutie met slachtoffers.

* Bron: ‘Kredietcrisis voor dummiers’ door Pieter Klok, de Volkskrant 18 juli 2008.

Met dank aan Gert den Toom en Brian Mulder.

PLANEET CINEMA

Planeet Cinema is een online filmmagazine. We bekijken films zonder grenzen: oud of nieuw, populair of obscuur.

We geven graag nieuw schrijftalent de kans om online te publiceren.

Planeet Cinema beschikt over een uitgebreid archief van meer dan 6.000 artikelen sinds 1993.

 

HOME
RECENSIES
ACHTERGRONDEN
FESTIVALS
KLASSIEKERS

Twitter Facebook

 

THEMA

THEMA - UIT DE KUNST
Vrouw in een mannenwereld


Met de hulp van een historica draaide de Franse regisseur Bruno Nuytten in 1988 een biopic over een van Frankrijks meest bekende vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw. De gelijknamige film vertelt haar tragische levensverhaal begeleid door de dramatische muziek voor hoofdzakelijk strijkers van componist Gabriel Yared.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
De beeldhouwer die niet wou schilderen


Quizvraagje voor bij de barbecue: wat hebben Mozes, Johannes de Doper, Marcus Antonius, Henry VIII, Michelangelo en God de Vader zelve gemeenschappelijk? Antwoord: ze werden allemaal op film vereeuwigd door Charlton Heston.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Het spanningsveld van de kunstenaar


Een kunstschilder die in de tweede helft van de negentiende eeuw in het zog van het impressionisme op de kunstscène verschijnt, is Auguste Renoir. Deze Fransman die ongeveer 6000 schilderijen maakte, is echter niet de enige kunstenaar die Gilles Bourdos met de film Renoir in de verf zet.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Genialiteit ondergedompeld in miserie


Quoth the raven: ‘nevermore’. Edgar Allan Poe schreef de beroemde dichtregel in 1845, en sindsdien heeft zijn raaf de populaire cultuur niet meer verlaten. Als zelfs The Simpsons je gedicht opnemen in hun Treehouse of Horrorreeks, weet je dat je het als dichter gemaakt hebt.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Pop-art tot de tiende macht


Thierry Guetta is een Fransman die in Los Angeles een tweedehands kledingzaak heeft. Via via ontmoet hij een street art-kunstenaar en hij – notoir allesfilmer – springt bij en filmt alles. Meer street art-kunstenaars laten zich filmen. Een idee voor een documentaire is geboren. Maar er is iets loos. Guetta zal niet rusten voor hij alle kunstenaars heeft gefilmd. Hij ontmoet er veel. Maar er ontbreekt er een: Banksy, die intussen wereldberoemd is geworden met zijn ironische street art.

>>>

THEMA - UIT DE KUNST
Wie is er bang van Alfred Hitchcock?


In 2012, meer dan 30 jaar na zijn dood, verschenen er plots twee films over het leven van Alfred Hitchcock. Het mag een wonder zijn dat het zolang geduurd heeft. Hitchcock was een mysterieus man en een gedroomd object voor een biopic.

>>>

UIT HET ARCHIEF

Paradiso
IN GOOD COMPANY
Baas boven baas
>>>