Een regisseur die een ramp wil verfilmen, beseft dat - tenzij hij een documentaire wil maken - de emotionele betrokkenheid van het publiek bij de film nihil zal zijn, indien hij niet op de één of andere manier een element toevoegt - al dan niet fictief - waarin de kijker zich kan spiegelen en waaraan hij zich emotioneel kan binden.
Het beoordelen van de film Titanic is dan ook heel erg moeilijk, vooral omwille van de bijzonder indrukwekkende cinema in de laatste uur van de film. Maar na veel wikken en wegen valt mijn persoonlijke eindverdict van de film eerder negatief uit. En dat heeft alles te maken met de muziek.
Niet dat de muziek slecht is, integendeel. De muziek is technisch bijzonder goed en het feit dat de soundtrack op dit moment in Amerika op de elfde plaats staat in de top-20 - hoger dan de Spice Girls - bewijst dat Horners score meer dan zomaar een aantal mensen heeft geraakt. Muziek maakt een heel groot deel uit van de Titanic-ervaring en wie Titanic gaat zien zal Titanic ook moeten beluisteren. De muziek is van het prille begin aanwezig, van het Titanicmotief dat heel zacht op de achtergrond klinkt wanneer in de eerste scène Mir 2 langs de oude piano glijdt, tot op het moment dat Rose zichzelf weet te redden door middel van het fluitje op het eind van de film. Rose redt zichzelf niet alleen met muziek, ze is eerder in de film ook pas helemaal tot leven gekomen tijdens de Ierse danspartij op het middendek. Dat de band op de Titanic tot op het allerlaatste moment blijft doorspelen is natuurlijk een historisch feit, maar tegelijk het prachtigste bewijs voor de onbegrijpelijke oerkracht die er in muziek schuil gaat: muziek is de kunstvorm die ons dieper kan raken dan gelijk welke andere, waarschijnlijk omdat muziek, in tegenstelling tot andere kunsten, niet over een expressieve taal beschikt waarin vaste betekenissen aan betekenaars verbonden zitten. Een noot is een noot is een noot.
In deze film van drie uur en veertien minuten zitten zeventien minuten waar geen muziek te horen is. Op hoegenaamd elk moment van de film wordt de kijker gemanipuleerd door de score, en het overbrengen van underscore naar overscore, een effect dat onder filmmuziekkenners als 'goedkoop' wordt afgedaan omdat het bij hoegenaamd elke kijker een emotioneel orgasme veroorzaakt, even gemakkelijk als porno je kan opwinden, wordt hier een ontelbaar aantal keren gebruikt. Je kunt je afvragen of een film die dit soort effecten nodig heeft wel een goeie film is: zou de film ook zonder de score zo'n overweldigende indruk maken?
De vergelijking met een film als Schindler's List is natuurlijk gauw gemaakt, aangezien het de laatste succesvolle epische film was die de ondergang van een groot aantal mensen in beeld bracht. Het is interessant om te zien hoe anders de keuzes liggen die Spielberg voor Schindler's List heeft gemaakt - of beter: hoe oncommercieel deze zijn in vergelijking met die van Cameron. In beide films gaat het om een grote groep 'slachtoffers', Joden en Titanicopvarenden. Cameron heeft als hoofdpersonages twee van die slachtoffers gekozen, die rechtstreeks geconfronteerd zullen worden met de ramp en de emotionele aspecten ervan. Door de ogen van Jack en Rose maak je de ondergang van de Titanic van heel dichtbij mee - er is geen of weinig distantie van het gebeuren, de impact is direct en onmiddellijk. Spielberg heeft een moeilijker, intelligenter en uiteindelijk ook filmisch interessantere keuze gemaakt: hij kiest niet voor een Jood die het allemaal aan de lijve moet meemaken, maar voor een buitenstaander, een Nazi, Oskar Schindler, die met de Holocaust geconfronteerd wordt. De keuze van Spielberg is in de allereerste plaats eerlijker, aangezien dat ook de manier is waarop je als kijker naar de feiten zult kijken: als buitenstaander. De keuze van Cameron leidt welliswaar tot een enorme emotionele betrokkenheid, maar uiteindelijk kan op die manier het publiek de ramp met de Titanic weinig schelen: het hoofdaccent ligt op het liefdesverhaaltje en het vuurwerk achteraf is mooi meegenomen. Wie de zaal verlaat heeft op de eerste plaats met Jack en Rose kennisgemaakt, de Titanic is maar een aanleiding, decor. Door de indirecte betrokkenheid van Schindler bij de feiten, en de manier waarop zijn geweten in de loop van drie uur cinema, langzaam een draai van honderdtachtig graden maakt, kan het publiek door de ogen van Schindler geconfronteerd worden met de hele problematiek van de Holocaust, zonder afgeleid te worden door een ander verhaal.
Het is interessant om ook wat de muziek betreft de vergelijking met een film als Schindler's List te maken. Schindler's list, die ongeveer even lang duurde, bevat exact zeventien minuten score. De soundtrack die achteraf werd uitgebracht bevat voor de rest bewerkingen van de hoofdthema's die Williams voor de film schreef, maar die niet als zodanig in de film voorkomen. Het feit dat Schindler's List de muziek niet nodig heeft om de tragiek van de Holocaust op het publiek over te brengen en Titanic juist wel, laat zien dat er tussen de twee films een hemelsbreed verschil zit.
Natuurlijk is het niet helemaal fair om Titanic, die uiteindelijk in alle aspecten een oercommerciële film is (van de indrukwekkende special effects tot de keuze om de hoofdpersonages tieners te laten zijn, waarmee je meteen een heel ander marktsegment aanboort dan het publiek dat tot nu toe naar epische romances ging gaan kijken), te vergelijken met Schindler's List, een film die in alle opzichten één van de grootste films is uit de filmgeschiedenis. Cameron is een meester met de camera: hij weet hoe hij emoties moet regisseren (kijk maar naar The Abyss), hij weet hoe hij special effects moet integreren in een verhaal en hij weet hoe hij de impact van zijn films zo groot mogelijk moet maken. Desondanks (of misschien wel juist daardoor) mist hij de integriteit die voor de verfilming van een onderwerp als Titanic noodzakelijk is. De ramp van de Titanic vraagt niet om al het spektakel dat we hier op het scherm hebben gekregen en de Hollywood pur sang personages die door het scherm flaneren zijn vaak irritant oppervlakkig en uitermate clichématig. Het zou interessant geweest zijn om te zien hoe Spielberg deze film zou hebben aangepakt. Waarschijnlijk zou het eerlijker en respectvoller zijn geweest om het verhaal te vertellen vanuit het standpunt van de kapitein of van de architect van de Titanic, waardoor een distantie zou zijn ontstaan van de directe tragiek die meteen ook de distantie is die wij als publiek uit 1998 zouden moeten overbruggen. Het zou waarschijnlijk ook een film zijn geworden die de naam 'Titanic' meer waard zou zijn dan de love story die nu in de bioscopen draait.
Sinds de dag dat ik Titanic heb gezien, heb ik zitten twijfelen over een manier om op een beknopte manier mijn mening over de film weer te geven. Sommigen zullen het makkelijk hebben en er met een frase als 'viersterrenfilm' vanaf kunnen komen. Ikzelf heb het bijzonder moeilijk met de film: in de eerste plaats omdat ik bijzonder onder de indruk de zaal heb verlaten: met natte ogen en een gevoel van een film meegemaakt te hebben die geschiedenis zal maken. Ja, ik had me tijdens de film blauw zitten ergeren aan de Baywatchachtige videoclipstijl van Cameron tijdens de romantische momenten, en ja, het uur tussen het moment dat de boot afvaart en het moment dat de ijsberg wordt geraakt bevat enkele langdradige, niet ter zake doende en slecht geacteerde scènes, en ja, het kaderverhaal rammelt inhoudelijk langs alle kanten, maar het valt niet te ontkennen dat het laatste uur van de film veel, zoniet alles goed maakt. Boven alles: de film is onderhoudender, interessanter en technisch perfecter dan negentig procent van wat in de cinema te zien is. Maar is dit een meesterwerk? Is dit een nieuwe Gone with the Wind? Is dit de grootste film aller tijden? Neen, zeker niet. Daarvoor heeft hij het hart niet op de juiste plaats, daarvoor heeft hij te weinig respect voor het menselijke aspect van de ramp en teveel voor de romantische capriolen van de hoofdperonages, daarvoor is hij te stereotiep en te bombastisch.
Einstein zei ooit: het zijn alleen de domste mensen die nooit van mening veranderen. Misschien verander ik nog van mening. Misschien komt er nog een moment dat ik Titanic net als de meeste critici van nu een meesterwerk zal vinden. Maar voor hetzelfde geld veranderen die critici op een dag van mening, wie weet.