De eerste minimale én repititieve inleiding in de geschiedenis van de interactieve filmgids movie. Zoals je kunt zien, komt hetzelfde patroon verschillende keren voor. Telkens wordt het een aantal keren herhaald, vervolgens verandert het een heel klein beetje en dat beetje wordt tenslotte weer herhaald. En weer veranderd. En weer herhaald. En weer veranderd. En weer herhaald... Tot je opnieuw bij het allereerste patroon uitkomt, zodoende een perfecte cirkelbeweging makend. Als je nu elke letter door een noot zou vervangen en de hele inleiding op een muziekinstrument zou spelen, nou, dan krijg je minimale, repititieve muziek. Oftewel, muziek zoals die door onder andere Philip Glass wordt gecomponeerd.
Hoewel dit soort muziek op het eerste gezicht de indruk geeft maar een kleffe bedoening te zijn, is ze dat zeker niet! Integendeel. In het begin misschien een beetje, maar dan steek je - zonder het zelf te beseffen - een drempel over en ontdek je dat de muziek je raakt, je langzaam weg doet zweven. Ransom Wilson, de fluitist die heel wat van Glass' werk heeft opgenomen, verwoordde het zo: 'Je voelt je ineens in een hele nieuwe wereld wegglijden, een wereld waarin veranderingen zó langzaam en voorzichtig plaats vinden dat elke nieuwe harmonie of rhytmische wijziging monumentaal lijkt.'
De Amerikaan Phil Glass werd wereldberoemd dank zij zijn vijf uur durende opera Einstein on the Beach (1976), die van in de verte gebaseerd is op het leven en werk van fysicus Albert Einstein, en de twee vervolgdelen: Satyagraha (1980), gebaseerd op de leerboeken van Ghandi, en Akhnaten (1983), het sluitstuk van de serie. Hij schreef filmmuziek voor onder andere The Thin Blue Line (1988) en A Brief History of Time (1992), twee fascinerende documentaires van Errol Morris, en de Koyaanisqatsi-trilogie (waarvan alleen nog maar de eerste twee delen verschenen zijn).
Koyaanisqatsi (1983) is een film die je móet gezien hebben. Het is een fascinerende negentig minuten durende reis door het Amerika van vandaag. In het eerste half uur toont de film de schoonheid en de kracht van de natuur in al haar grootsheid en glorie; in het laatste deel word je geconfronteerd met de rotzooi die de mens van al die pracht heeft gemaakt. Deze film zonder woorden of narratieve structuur, met alleen maar de schitterende beelden en de prachtige repeteterende muziek van Phil Glass, grijpt de kijker bij de kraag en drukt hem met zijn neus tegen de vezels van het witte doek of het glas van zijn t.v.-toestel.
Koyaanisqatsi is een kijkervaring die je moeilijk te boven komt, waarbij je je over elk beeld vragen gaat stellen en die je verslagen laat zien dat we met onze planeet omspringen alsof we nog een tweede in reserve hebben. Het is een film die je met verstomming achterlaat. Koyaanisqatsi, geregisseerd door Godfrey Reggio en op het filmfestival van New York in 1983 bekroond met de Francis Ford Coppola Presents-onderscheiding, is een unieke belevenis, die mede dank zij de hypnotische Glass-score de kijker naar de keel grijpt.
Ko-Yaa-Nis-Katsi is een woord uit de taal van de Hopi-indianen en betekent zoveel als 'gek leven' of 'leven dat niet in evenwicht is' of 'een staat van leven die vraagt om een andere manier van leven'.
De muziek is, zoals gezegd, heel repititief. De film opent en sluit met het Koyaanisqatsi-thema, uitgevoerd door koor (stemmen is hier misschien een beter woord) en orkest. Naarmate meer en meer 'menselijke' elementen hun intrede doen in de film (gebouwen, voertuigen...) gebruikt Glass meer en meer elektrische instrumenten.
Dit mondt uit in een verschrikkelijke finale waarin eenzelfde themaatje minutenlang herhaald wordt op een keyboard, altijd maar sneller en sneller, tot het als het ware met een orgasmatische klimax tot een einde komt. Als luisteraar word je bijna tot hetzelfde hoogtepunt gebracht als de muziek, en veel kijkers ervaren een gevoel van duizeligheid op het einde van de New York-scène waarbij deze muziek gespeeld wordt. Glass heeft met Koyaanisqatsi één van zijn meest originele scores gecreëerd, muziek die vraagt om intens te worden beluisterd, en dus niet meteen het ideale 'behang' vormt. Een goede raad: luister eerst naar de muziek, kijk dan naar de film, en luister vervolgens nog eens naar de muziek. Een hallucinante ervaring waar Hofmann een puntje aan kan zuigen... (of waar samen mét Hofmann nog een langer puntje aan kan worden gezogen?? - Ik heb niets gezegd!).
Zoals gezegd is Koyaanisqatsi het eerste deel van een geplande trilogie. Het tweede deel, Powaqqatsi (1988), is veel minder goed. Deze film is opnieuw een collage van mooie beeldjes, die ditmaal zouden moeten laten zien hoe mensen in derde wereld-landen worden uitgebuit en misbruikt. Het is allemaal wel heel goed gemaakt en zo, maar ergens is er iets verkeerds gegaan waardoor de film bijlange na niet zoveel indruk maakt als zijn voorganger.
Het nieuwe, het originele van deel één is er duidelijk vanaf, en ook het geheel wordt veel minder geïnspireerd verteld. Een gemiste kans.
In afwachting van het (hopelijk stukken betere) deel drie, kunnen we er niet aan weerstaan Koyaanisqatsi (en zijn weergaloze soundtrack) de hemel in te prijzen. De film is te koop op video en de soundtrack is verschenen bij Island. Genoeg tijd verloren nu. Naar de winkel!