Met de nadruk op relatief. Het valt natuurlijk niet te ontkennen dat Jean-Claude Van Damme per film een flinke 10 miljoen dollar opstrijkt, een bedrag dat u en ik in ons hele leven niet bij elkaar sparen; maar toch kun je stellen dat de acteur (en regisseur, we zouden het bijna vergeten) de laatste jaren aan het stagneren is, en zodoende niet meer verder groeit. Met verder groeien bedoelen we de grootte van de producties waarin hij meespeelt, en het publiek dat hij lokt.
Laten we eens een kijkje nemen naar dat publiek. Het gros van de Amerikaanse bevolking ziet Van Damme nog steeds louter als een kickbox-fenomeen, een stereotype dat hij nochtans reeds jaren geleden van zich afwierp. Het onvermijdelijke gevolg is dat de Amerikaanse zalen van Van Damme grotendeels vol zitten met martial arts liefhebbers en met vrouwen. Jawel, meer dan een Stallone, Schwarzenegger of Seagal kan de Belg rekenen op een trouwe schare vrouwelijke fans. Het is begrijpelijk: hij hééft een zekere uitraling, maar daar komen we nog op terug.
Wat de Europese zalen betreft, daar is Van Damme razend populair. Met Frankrijk op kop, en met uitzondering van België. Geen hond in dit land die voor de Brusselaar een positief woordje over heeft. Maar dat kan ook aan onze bekrompen mentaliteit liggen. Wat dat betreft treft ondergetekende alvast geen schuld. Om maar eens met een statistiekje voor de dag te komen, een Van Damme film brengt in de meeste Europese landen evenveel of meer op dan een Stallone-film. Dat is natuurlijk aardig meegenomen voor de heren producers, die uit Van Damme heel wat dollars kunnen persen omdat zijn films relatief goedkoop gemaakt zijn. In Amerika doet een Stallone het natuurlijk heel wat beter, dat hoeft geen betoog. Maar die film kost dan ook algauw drie maal zoveel. Voordat je Van Damme dus het verwijt naar het hoofd slingert dat hij zichzelf uit de markt prijst, denk er even aan dat zowat elk van zijn films wereldwijd meer dan honderd miljoen dollar opbrengen. En dat maakt hem zijn vraagprijs van tien miljoen dollar meer dan waard. Van Damme is voor Amerika de ster van het buitenland.
Het is zo'n beetje in dit stramien dat Jean-Claude Van Damme vast is komen te zitten. Laten we het de Van Damme-film noemen. Je hebt komedies, horrorfilms, thrillers, actiefilms en wat nog allemaal, en dan heb je de Van Damme film. Zo'n film dient altijd aan de volgende regels te beantwoorden:
1. In de Van Damme-film speelt Van Damme altijd een Canadees of Fransman om zijn accent goed te praten (heeft Arnold Schwarzenegger al ooit zijn accent moeten goedpraten?). Zie: elke Van Damme-film.
2. Hij heeft altijd een broer, echtgenote, zoon of beste vriend die om het leven komt of zwaar wordt verwond, en moet gewroken worden. Zie: Double Impact (ouders), Kickboxer (broer), The Quest (bevriend jongetje).
3. De Van Damme-film wordt altijd geregisseerd door onbekende regisseurs uit het buitenland die hun eerste kans in The States krijgen met een Van Damme-verhikel, en daarna met veel lawaai doorbreken zonder nog eenmaal aan Van Damme te denken. Zie: Hard Target (John Woo van Broken Arrow), Universal Soldier (Robert Emmerich van Stargate en Independence Day), Death Warrant (Deran Sarafian van Terminal Velocity).
4. In de Van Damme-film spelen nooit grote sterren mee, maar slechts lauwe bekendheden die ofwel aan het begin ofwel aan het einde van hun carrière staan. Zie: Death Warrant (Cynthia Gibb), Universal Soldier (Dolph Lundren), Streetfighter (Kylie Minogue en Raoul Julia), Timecop (Mia Sara), The Quest (Roger Moore) etc.
Het eigenaardige is dat alleen de films die aan dit stramien beantwoorden, bescheiden hitjes worden. Wanneer Van Damme met een tikkeltje ambitie voor de dag komt, blijft het grote publiek thuis. Het beste voorbeeld daarvan is Sudden Death, veruit Van Damme's meest ambitieuze project, waarin hij zich waagt aan een heuse Die Hard-rip off, en dus de richting van Wesley Snipes, Sly Stallone en Bruce Willis uitgaat. Het was echter een Van Damme die het publiek niet lustte. Een producer zal bijgevolg wel twee maal nadenken voor hij Van Damme een iets of wat ambitieus project voorschotelt. De obligate uitzondering op de regel is Streetfighter, in alle opzichten allesbehalve een Van Damme-film, die echter vandaag nog steeds Van Damme's grootste succes blijft. Alweer hoofdzakelijk dank zij internationale opbrengsten.
Als we het objectief bekijken, hebben we zelfs de indruk dat Van Damme een klein beetje misbruikt wordt door de studio's, daar in Hollywood. Hij wordt gebruikt om regisseurs te lanceren, die hem daarna totaal links laten liggen. Geen grote regisseur lijkt ooit geïnteresseerd in Van Damme voor een rol. Je zou kunnen zeggen dat hij met Peter Hyams een topregisseur wist te strikken voor zowel Timecop als Sudden Death, maar anderzijds had Peter Hyams al tien jaar geen meer gehad sinds 2010 in 1984. Alweer een regisseur die door Van Damme naar de top werd geloodst, maar de enige die hem niet links liet liggen.
Een carrière die je verrassend goed met die van Jean-Claude Van Damme kan vergelijken, is die van Steven Seagal. Seagal begon eveneens met kleine films waarin hij zijn martial arts talenten kon showen. De man groeide langzaam (en liet inmiddels Van Damme achter zich) en waagde zich ook aan een regiedebuut. Ook beider films waren tot voor kort vergelijkbaar. In de Seagal-film zag je evenmin grote sterren, en de man moest tegen en meug en zonder enig gevoel voor humor zijn naasten wreken. De overstap naar de Die Hard-rip off was er één die wel lukte voor Seagal met zijn Under Siege-films (die echter niet kunnen tippen aan Sudden Death).
Bovendien maakte Seagal niet lang geleden nog een wel heel onverwachte carrièrezet: hij deelde het doek met Kurt Russell in de big budget actiethriller Critical Decision, en liet na een half uur het leven! Van een dergelijke rol voor Van Damme kun je slechts dromen.
Zelf droomt Van Damme van de hoofdrol in de nieuwe verfilming van Spiderman door James Cameron. Het is natuurlijk uitgesloten dat hij ook maar een vloermat zal mogen spelen in deze langverwachte avonturenfilm, maar toch is het niet eens zo gek Van Damme in die rol te zien. Hij is er zelfs geknipt voor. Een kans die Van Damme wél kreeg maar aan zich voorbij liet gaan, zou wel eens de flater van zijn leven kunnen worden. Een enigszins ambitieuze actiethriller stond op stapel en als regisseur had de studio niemand minder dan John McTiernan (Die Hard, Predator, The Hunt for Red October) gestrikt. Een buitenkans, maar Van Damme bedankte vriendelijk 'omdat The Quest nog niet helemaal af was'.
U, beste lezer, vraagt zich natuurlijk al een tijdje af of Van Damme überhaupt wel genoeg talent heeft om nog verder te groeien, en daar komen we bij het thema van de uitstraling dat daarnet al even ter sprake kwam. Het is zo dat Van Damme kan rekenen op een combinatie van factoren die niemand anders bezit.
Hij heeft de spierbundels van een Stallone of Schwarzenegger, hij heeft de martial arts van Steven Seagal, en hij heeft daarbij een flinke dosis good looks. Van Damme mag gezien worden, en hij weet dit. Hij maakt hier dan ook veelvuldig gebruik van. Hij speelt graag de underdog en heeft hiervoor een ongelooflijk effectieve labrador-look (net als Harrison Ford), hoewel we daar stilaan op uitgekeken raken. En daarnaast, geloof het of niet, heeft Jean-Claude Van Damme een flinke portie komische timing. Dat bewees zijn gastoptreden in de komische serie Friends, waarin de man zich met veel succes van zijn grappigste kant liet zien. Waarom zou Van Damme dan niet verder kunnen groeien? Het accent kan geen bezwaar zijn. Dat bewijzen mensen als Schwarzenegger, Depardieu en Banderas. Acteertalent? Heeft Steven Seagel er meer? Er is niets dat onze Muscles ervan weerhoudt verder op te klimmen tot op het niveau van Willis en Stallone... behalve een publiek.
Met The Quest is Jean-Claude Van Damme inderdaad toe een aan een kritiek punt in zijn carrière. Niet het punt waarop hij de overstap maakt naar een succesvolle loopbaan als regisseur, wel het punt waarop hij ofwel verder groeit, ofwel terug achteruit schuifelt en het pad volgt van pakweg Chuck Norris. En laten we eerlijk zijn, hij verdient toch beter dan dat?