Victor Hugo's meesterwerk is opgebouwd uit elf boeken, bestaande uit 519 bladzijden. De eerste twee boeken beschrijven het laat-middeleeuwse Parijs, dat zich opmaakt voor het narrenfestival (het schitterende King of the Fools in de verfilming) van de zesde januari. In het justitiepaleis is de dichter Pierre Gringoire bezig met zijn mysteriespel, terwijl de mismaakte klokkenluider van de Notre Dame verkozen wordt tot de Nar van het festival (King of the Fools).
Terwijl hij op zoek is naar een onderkomen voor de nacht, maakt de dichter Gringoire kennis met Esmeralda, een dansend zigeunermeisje dat door de wrede rechter Frollo uit de stad gezet is. Gringoire is er getuige van hoe Quasimodo Esmeralda ontvoeren wil. Phoebus verhindert dat. Gringoire geraakt verzeild in de cour des miracles, de Parijse onderwereld, en wordt slechts door tussenkomst van Esmeralda van de galg gered.
Het derde boek brengt een beschrijving van de immense kathedraal de Notre Dame, van de laat-gotische geest, en de stad Parijs uit de vijftiende eeuw. In het vierde en vijfde boek wordt in een flashback onthuld hoe Quasimodo op de gelijknamige zondag (de eerste na Pasen) door Frollo als adoptiefzoon werd aangenomen. Frollo maakte de dove, afzichtelijke en gebochelde Quasimodo (ook het Latijns voor 'half') tot klokkenluider van de Notre Dame.
Het zesde boek sluit terug aan bij het heden. Quasimodo wordt gestraft voor zijn poging tot ontvoering en we krijgen een nevenverhaal te lezen van het meisje Paquette la Chantefleurie. Vanaf boek zeven ontrolt zich de eigenlijke, melodramatische geschiedenis, die tijdelijk gezien van maart tot juli 1482 speelt. Frollo is hopeloos verliefd geworden op Esmeralda, maar omdat het zigeunermeisje niet toegeeft, laat hij haar als heks door de inquisitie oppikken.
Zijn voorstel om alsnog met hem te vluchten, slaat zij af. Quasimodo weet haar vlak voor haar terechtstelling te redden en neemt haar mee naar de kathedraal. Paquette herkent in Esmeralda haar verloren dochter. De inquisitie slaagt erin Esmeralda op te pikken en ze wordt op de Place de Grève als heks opgehangen. Quasimodo, verteerd door verdriet, duwt zijn meester Frollo van de kerktoren en sterft zelf twee jaar later, wenend en klagend aan het graf van Esmeralda.
Na het verschijnen van Notre Dame de Paris, riep de lyrische meesterdichter Alphonse Marie Louis de Lamartine, Victor Hugo uit tot de Shakespeare van de romankunst. De invloed van Hugo was vooral in Frankrijk onoverzienbaar: vele schrijvers wendden zich van de klassiek weg en gingen in navolging van Hugo de idealen van de romantiek en de middeleeuwen verdedigen.
Victor Hugo zou wellicht raar opkijken als hij de Disney-versie van zijn roman zou bekijken. De regisseurs ontnamen het karakter zijn groteske bewegingen en - omdat hij moest kunnen zingen en dansen - zijn doofheid. Om het verhaal van Quasimodo in een kader te kunnen vertellen, werd de figuur van de gemaskerde poppenspeler Clopin ('Who is this mysterious bell ringer? Hush, and Clopin will tell you...') in het leven geroepen, terwijl de figuur van de soldaat Phoebus en de poëet Gringoire in één figuur (de 'captain of the guard') versmolten werden.
Toch gaat Disney in deze verfilming verder dan ooit. Het moet voor het eerst zijn dat twee helden verliefd worden op één meisje (met één gebroken hart als gevolg). Bovendien wordt de mismaaktheid van Quasi niet voor het publiek verborgen gehouden. Eén van de songs benadert Quasi's uiterlijk zelfs positief: 'Those other guys that she could dangle - All look the same from every boring point of view - You're a surprise from any angle.'
In een soort van hulde werden bovendien twee van de drie waterspuwers, die elk een deel van Quasimodo's gedachten vertegenwoordigen, Victor en Hugo gedoopt. Een mooi en passend eerbetoon, in een schitterende film die zelfs de koelste kikkers niet onberoerd zal laten.