De naam Spielberg is synoniem voor pretentieloos Hollywoodspektakel, griezelige verhaaltjes, af en toe een vleugje romantiek. E.T. en Jurassic Park alleen al lokten zowat half de wereldbol naar de bioscoop. Maar wat Steven Spielberg, 46 ondertussen, met Schindler's List brengt, overtreft alles wat de man met de gouden handen tot nog toe heeft gepresteerd.
Spielberg kreeg de rechten van Thomas Keneally's boek tien jaar geleden in zijn bezit, maar voelde zich toen nog niet rijp om het Holocaustdrama te verfilmen. Hij verkocht de rechten later door aan Martin Scorsese die echter nooit tot het verfilmen van het verhaal kwam. Spielberg kreeg de rechten terug in ruil voor Cape Fear. De Universal Studio's pompte 23 miljoen dollar in de film, die Spielberg absoluut in zwart-wit wilde draaien. Kleur is veel te mooi, meende hij. Het verhaal van de Holocaust verdient geen kleur.
Tien jaar later heeft Spielberg, zelf Jood, zijn levenswerk afgekregen. Het is een onovertroffen meesterwerk geworden, waar woorden eigenlijk te kort voor schieten. In drie uur en een kwartier wordt het verhaal van Oskar Schindler geschilderd, maar geen moment krijg je als kijker de kans op adem te komen. De gruwelijke beelden grijpen je naar de keel.
De eerste beelden van het verhaal zijn in kleur. Er wordt een kaars ontstoken, we volgen de naar boven kringelende rook die plots overgaat in een rookwolk van een daverende stoomtrein. De link naar het wrede verleden is gelegd.
De nazi's hebben Sudetenland veroverd en Oskar Schindler is een van hen. Niet zozeer uit politieke overtuiging, maar uit puur winstbejag. Door zijn banden met hooggeplaatste nazi's en met de hulp van SS-commandant Amon Goeth, krijgt hij de leiding over de Deutsche Emailwaren Fabrik. Goeth heeft de leiding over het kamp van Plazov en is net als Schindler een liefhebber van wilde braspartijen en mooie vrouwen.
Zo leren we Oskar Schindler trouwens kennen. De eerste beelden van de film vertellen zijn aankomst in een donkere nachtclub, waar hij zich opwerpt als notoir rokkenjager en charmeur. Hij weet nazi's om te kopen en is actief op de zwarte markt.
Maar om de DEF te leiden, heeft Schindler goedkope arbeidskrachten nodig: duizenden en duizenden Joden dus. Schindler geeft de leiding van het bedrijf aan Itzhak Stern, een Joods boekhouder.
Wie in de fabriek van Schindler terecht komt heeft geluk. Schindler is geen heilige, maar is een man met een hart. In een nabijgelegen kamp regeert SS-commandant Amon Goeth met ijzeren hand. Een van zijn favoriete bezigheden is het lukraak doodschieten van Joden. De hel kan niet veel erger zijn.
Itzak Stern gaat een belangrijke rol in het leven van Schindler spelen. Zijn bedrijf boert goed en Stern laat zijn meester inzien dat een economisch onmisbare Jood, een veilige Jood is. Als in 1944 de Emailfabriek door de Duitsers wordt opgedoekt, moeten alle Joodse arbeidskrachten overgebracht worden naar de vernietigingskampen in Auschwitz en Treblinka. Bij Schindler breek de veer. Hij stelt samen met zijn Joodse compaan Itzak Stern een lijst op met meer de duizend Joden, die hij zogezegd nodig heeft voor een nieuwe fabriek in Brunlitz, een veilig deel van Tsjechoslowakije.
Schindler kan met zijn gigantisch kapitaal de Joden vrijkopen en samen in zijn nep-fabriek wachten ze het einde van de oorlog af. Ondertussen gaat de Endlosung natuurlijk verder. Een gruwelijke waarheid. Als het einde van de oorlog nabij is, heeft de eens welvarende Schindler al zijn geld verloren, maar duizend Jodenharten gewonnen. Bij zijn vertrek krijgt hij van zijn arbeiders een gouden ring, waarin een spreuk van de Joodse talmud geschreven staat: 'Wie een mens redt, redt de hele wereld.'
Het is een van de vele nauwgezette, maar onopvallend weergegeven symbolen uit de film. Wie zal het beeld vergeten van het meisje met de rode jas, dat door de straten van het getto wandelt? Later zien we dat rode jasje opnieuw, op een stapel lijken. Het meisje is dood. Het verhaal dat wordt verteld is zoals de realiteit was: godvergeten gruwelijk. Onschuldige mensen worden afgeslacht, de geweerschoten daveren in een ijzige kilte na.
Bij de verbranding van honderden lijken, kun je een zwaar gevoel in de maag niet onderdrukken. De scene waarbij Joodse kinderen op een wagen weggevoerd worden naar de dood, spookt dagen later nog door het hoofd. Spielberg vertelt het verhaal als een chronologisch relaas, waarbij we sprongen maken in de tijd. Af en toe zien we enkele figuren terug, meestal zijn ze dood. Gelukkig gaat hij ook dikwijls op een suggestieve manier te werk. Zoals in de scene waar Joden naar de gaskamers worden gedreven en we een gigantische schoorsteen zien met dampende rook.
De regie van deze film is verbluffend. De zwart-wit beelden vertegenwoordigen de dood; alles blijft eenvoudig en sober, maar zo doeltreffend. Meestal neemt Spielberg de kijker mee op pad met een schoudercamera, waarbij je de indruk krijgt zelf deel uit te maken van het verhaal. Pluim op de hoed ook voor John Williams, die het drama onopvallend draagt met indringende muziek.
De film eindigt zoals hij begon: in kleur. Overlevenden van de holocaust groeten hun redder op het orthodoxe kerkhof van Jeruzalem. Maar de gruwel zal nooit verdwijnen. Schindler's List vertelt mede door de sobere regie zijn verhaal in de vorm van een historisch document, zodat men zou vergeten dat er in geacteerd wordt: dertigduizend figuranten, honderd sprekende rollen. Een prestatie die op zich al onmogelijk lijkt.
Soms werd beroep gedaan op familieleden van Holocaust-overlevenden. De drie hoofdrolspelers verdienen sowieso een Oscar. Liam Neeson speelt de complexe rol van Oskar Schindler en doet dat briljant. Ben Kingsley is Itzak Stern, zijn Joodse vriend die hem helpt bij het opstellen van de Schindler's Lijst. Maar het meest intrigerend is Ralph Fiennes als geschifte SS'er Amon Goeth.
Schindler's List is een meesterlijke film die een verhaal durft te vertellen in een tijd waar het zo hard nodig is. U moet hem zien, het is een tijdloos document.