Niemand zal er aan twijfelen dat regisseur Terry Gilliam op visueel vlak mijlenver boven zijn collega's staat. Zijn inbreng in het Monty Python oeuvre, en zijn oogverblindende speelfilms Brazil en The Adventures of Baron Munchausen zijn onweerlegbare argumenten. En ofschoon ook 12 Monkeys visueel een pareltje is weet hij ons vooral te boeien met een schitterend plot waarin hij, net als in The Fisher King, de menselijke psyche verkent.
We schrijven 1990. Psychiater Kathryn Railly (Madeleine Stowe) krijgt een patiënt over de vloer die beweert uit de toekomst te komen. Meer nog, hij beweert dat in 1996 een dodelijk virus 99 procent van de wereldbevolking zal uitroeien. In het gesticht ontmoet die James Cole (Bruce Willis) ook Jeffrey Gaines (Brad Pitt), zoon van een vermaard geneticus. Cole verdwijnt, maar komt in '96 terug. Intussen heeft Gaines The Army Of The Twelve Monkeys opgericht, en volgens Cole wijzen alle tekens in de toekomst erop dat deze groep de massamoord op z'n geweten heeft. Maar is Cole wel degelijk van de toekomst, of is dit alles een in zijn geest geconstrueerde fantasie? Samen met Dr. Railly tracht hij realiteit van fictie te onderscheiden, maar hoe dichter ze bij de realiteit komen, hoe verwarder alles wordt.
12 Monkeys is natuurlijk sf, maar het is veel meer dan dat. Het tijdreizen en het dodelijk virus zijn vooral toegangspoorten tot Cole's geest. Zijn geestestoestand en zijn visie op de realiteit staan centraal in dit wel fatalistisch verhaal. De toekomst is er immers, en daar kan niets aan veranderd worden. Cole's taak bestaat erin een staal van het virus mee te nemen naar de toekomst, niet de ramp te verijdelen.
Een donker verhaal dus, maar zeker niet zonder de humor die we van Bruce Willis en Terry Gilliam gewoon zijn. Het vernuftigd script is van de hand van David en Janet Peoples, en is gebaseerd op de franse kortfilm La Jetée (1962). David Peoples had reeds Blade Runner en Unforgiven op zijn naam, twee parels.
Terry Gilliam zette dit script op zijn ongeëvenaarde manier om naar beelden, en vooral in de toekomstscènes is Brazil nooit veraf. Bruce Willis bewijst na Pulp Fiction dat hij veel meer is dan een doordeweekse actieheld, terwijl Brad Pitt nogmaals zijn seks-symbool imago met brio weet te doorbreken. Madeleine Stowe is schitterend als de psychiater die haar 'geloof' begint te verliezen, maar kan niet tippen aan haar medeacteurs.
Wie wil vitten zal in het tijdreizen zeker wel gaten vinden, maar daar gaat het in deze film gek genoeg niet om. Een film die dus zeker op uw lijst moet komen, ook als u enkel de sciencefiction en de actie lust.