In The Basketball Diaries maken we kennis met Jim, die studeert aan de St. Vitus school, waar perverse priesters letterlijk en figuurlijk de plak zwaaien. Jim en zijn klasgenoten kunnen zich uitleven in het onklopbare basketteam van de school. Daar blijkt dat Jim en zijn vrienden echter niet het voorbeeld van katholieke studenten zijn. De studentenmanager steelt van de tegenstanders en er wordt met drugs geëxperimenteerd. Langzaam geraakt ook Jim hierbij betrokken en voordat hij het beseft, is er geen weg terug.
Dat geldt eigenlijk ook voor de kijker. Door de narratieve structuur van de film (Jim vertelt off-screen zijn verhaal) word je meteen bij de kraag gevat en in de film getrokken. Jim verhaalt uit zijn dagboek dat hij heel de tijd heeft bijgehouden. Dat dagboek bestaat echt, want de film is gebaseerd op het leven van Jim Carroll, die in 1978 zijn eerste boek publiceerde.
Poëzie van woord en beeld loopt als een rode draad doorheen de film, zelfs als Jim terecht is gekomen in de onvermijdelijke neerwaartse spiraal van pillen, pepmiddelen, drank en drugs. De meeste scènes beklijven en blijven hangen: het springen in de Harlem River, de basketwedstrijden, het overvallen van de winkel. Sommige scènes grijpen naar het hart. Wat een romantische tragiek gaat er niet schuil in de scène waarin Jim masturbeert op het dak, alleen onder de oneindige sterrenhemel. Of wat te denken van de sequentie waarin Jim met zijn vrienden in het midden van de nacht en in de stromende regen op een krankzinnige, bijna demonische manier basket spelen?
Absolute klasse, net zoals de glimpen die we opvangen uit de onderwereld van druggebruikers, illegale dealers en prostituées. En alles wordt op een dieptragische manier begeleid door die bezwerende stem. Na zijn eerste ervaring met cocaïne luidt het: 'any ache or pain or sadness or guilt was completely flused out.' Onvermijdelijk dat er voor Jim een prijs te betalen valt. Zijn moeder keert zich tegen hem en Jim geraakt aan lager wal. Gelukkig leert hij in de figuur van een zwarte, ex-junkie (Ernie Hudson) een reddende engel kennen. Maar is Jim ook sterk genoeg om terug clean te worden? Het antwoord zit in de staart van de film als Jim een theaterdeur binnenwandelt en de cirkel van zijn verhaal rondmaakt.
Bryan Goluboff verwerkte dit verhaal van verloren dromen, vriendschap, en zoeken naar liefde tot een scenario dat Scott Kalvert verfilmde. Alle lof gaat ook naar Leonardo DiCaprio, die bewijst dat hij op jonge leeftijd (22) in staat is een film te dragen. Hij speelt op een intrigerende manier de rol die voor River Phoenix (overleden op Halloween 1993) was bedoeld. The Basketball Diaries is een hallucinante, poëtische en knap gemaakte film, die door het (overigens ook verdiende) succes van Trainspotting, niet de aandacht kreeg die hij verdient. En dat is erg jammer.