Nieuwe producenten moesten er dit jaar voor zorgen dat het gala dynamischer en vooral korter zou worden. Door de langste en vervelendste show in jaren neer te zetten, maakten ze hun beloften niet waar. Het was moedig (of een foutje) van de producenten om aan het eind van de avond enkele verveelde, geeuwende gezichten in beeld te brengen, maar dat deze show nog saaier zou worden dan anders stond voor velen al op voorhand vast. Om de show in te korten waren de muzikale presentaties van de genomineerden in de categorie Beste score weggelaten en op die manier kon een Saving Private Ryan-debacle (waarbij een dansgroep vorig jaar er oneerbiedig op los tapte bij de oorlogshymne van John Williams uit die film) vermeden worden. Maar die waren dan weer vervangen door een twaalf minuten durende medley van oscarwinnende songs van de afgelopen zeventig jaar, een veel te uitgebreide openingssequentie en een ellenlange hommage aan historische films waar niemand, noch de ruim één miljard kijkers overal ter wereld, noch de sterren in het Shrine Auditorium in Los Angeles, op zat te wachten.
De oscarrace dit jaar begon al onder een niet al te best gesternte: zo'n 4.000 van de in totaal 5.607 stembrieven gingen ei zo na verloren in de post, de Wall Street Journal had afgelopen vrijdag al de winnaars bekendgemaakt op basis van een enquête bij 356 leden van de Academy, en als klap op de vuurpijl werden 55 oscarbeeldjes twee weken geleden gestolen door een medewerker van het transportbedrijf dat ze naar Los Angeles moest brengen. 52 van de beeldjes werden teruggevonden door de 61-jarige afvalmetaalverkoper Willie Fulgear, die gelijk werd uitgeroepen tot eregast van het gala en 50.000 dollar kreeg als beloning. '50.000 dollar voor 52 oscars is niet veel,' merkte gastheer Crystal op, 'als je bedenkt hoeveel miljoenen sommige studio's over hebben voor 1.'
Omdat iedereen wist dat de eindstrijd van dit jaar er één zou worden tussen American Beauty (8 nominaties) en The Cider House Rules (6 nominaties), hadden de producenten ervoor gekozen om de categorieën waarvoor beide films genomineerd waren zo laat mogelijk te brengen. Dat was geen verstandige keuze, want het maakte dat de eerste twee uur van de show, op enkele uitzonderingen na, weinig boeiends boden. The Matrix, een film die velen ook in de categorie Beste film genomineerd hadden willen zien, ging aan de haal met de vier belangrijkste technische oscars (montage, visuele effecten, geluid en geluidsmontage) en versloeg daarbij telkens de gedoodverfde favoriet The Phantom Menace. Van hun dankwoordjes maakten verschillende oscarwinnaars van The Matrix vruchtbaar gebruik om het verschil tussen hun film en Star Wars ('het verhaal') nog eens goed te benadrukken. De veel gelauwerde IMAX-film The Old Man and the Sea kreeg de prijs voor beste korte animatiefilm, een award die werd uitgereikt in een originele, door Pixar speciaal voor de gelegenheid geproduceerde sequentie door Woody en Buzz uit Toy Story. Je kunt je afvragen waarom er aparte categorieën zijn voor beste film en beste korte film, beste documentaire en beste korte documentaire, maar waarom datzelfde onderscheid niet gemaakt wordt voor animatiefilms. De wegen van de Academy zijn soms ondoorgrondelijk.
Over animatiefilms gesproken: Blame Canada, de spraakmakende schuttingtaalsong uit South Park: Bigger, Longer and Uncut, werd live gebracht door Robin Williams en een gezelschap van 25 zangers en gold als een van de hoogtepunten van de avond. Over de song was de weken voor de uitreiking heel wat te doen, omdat de Academy componist Marc Shaiman gevraagd had om de tekst van het lied aan te passen zodat het zonder biepjes op de nationale Amerikaanse tv kon worden uitgezonden, maar dat had Shaiman geweigerd. Robin Williams bracht dan maar een leuke persiflage van de song, slaagde erin om één 'fuck' en één 'bitch' door de censuurmuur te doen glippen en werd door het publiek beloond met een overdonderend applaus. De oscar voor beste song ging naar Phil Collins voor You'll Be In My Heart uit Disney's Tarzan, de grootste hit van de vijf genomineerde liedjes.
De eerste belangrijke oscar van de avond ging naar Michael Caine, voor zijn rol van Dr. Larch in The Cider House Rules. In de categorie van Beste mannelijke bijrol was ook nog Tom Cruise (voor Magnolia) genomineerd en iedereen was het erover eens dat de oscar naar een van hen zou gaan. Uiteindelijk werd het dus Caine, die met een ontroerend en waardig dankwoord de tweede oscar uit zijn carrière in ontvangst mocht nemen (zijn eerste oscar kreeg hij voor zijn rol in Hannah and Her Sisters uit 1986) en door het publiek beloond werd met een staande ovatie. Hoewel The Cider House Rules hiermee zijn eerste oscar verzilverd had, was de race nog niet echt begonnen: American Beauty was in deze categorie namelijk niet genomineerd.
Dat was de film wel in de categorie voor beste originele score, een categorie waarin Thomas Newman (die de muziek voor American Beauty componeerde) de gedoodverfde winnaar was, maar Rachel Portman - als Britse, als vrouw en als Miramax-kandidate - minstens evenveel kans maakte op het gouden beeldje. De winnaar werd uiteindelijk John Corigliano, voor zijn meesterlijke score voor The Red Violin.
Vervolgens verdienden American Beauty en The Cider House Rules elk een oscar voor beste script (American Beauty in de categorie Origineel scenario, The Cider House Rules is de categorie Scenario gebaseerd op een eerder gepubliceerd werk). John Irvings oscar voor zijn adaptatie van The Cider House Rules zou de laatste oscar zijn die deze film die avond in de wacht zou slepen. American Beauty kon gewoon veel meer gewicht in de schaal leggen dan The Cider House Rules: The Cider House Rules wist zijn oscars slechts te verdienen in categorieën waarin American Beauty zelf niet genomineerd was. Irvings dankwoord mondde uit in een verdediging van het pro-abortus-standpunt van de film, een standpunt waar een paar honderd demonstranten buiten het Shrine Auditorium het niet mee eens waren: zij stonden met grote vlaggen en spandoeken te protesteren tegen The Cider House Rules, een film die volgens hen juist aanzet tot vroegtijdige zwangerschapsonderbreking.
Jack Nicholson overhandigde zijn vriend Warren Beatty de Irving G. Thalberg Memorial Award, een ereoscar die aan Hollywoodveteranen wordt gegeven uit blijk voor respect voor hun hele oeuvre. In zijn dankwoord had hij het over zijn films, zijn politieke carrière en zijn vriendschappen, commentaren die hij telkens afsloot met 'I'll try to do better.' Tenslotte richtte hij het woord tot zijn vrouw Anette Bening - hoogzwanger van hun vierde kind - glimlachend, 'please forgive me for not saying I'll try to do better.' Ook Beatty werd onthaald op een staande ovatie. Dat gold eveneens voor de 74-jarige Poolse regisseur Andrzej Wajda, waarvan zeventien van de aanwezigen ooit een film hadden gezien en een kleine dertig van de man hadden gehoord (ironisch bedoeld). Desalniettemin kreeg hij een staande ovatie voor zijn oeuvre, dat onder meer Man of Iron, The Maids of Wilko en Land of Promise bevat, drie films die eerder werden genomineerd voor Beste buitenlandse film. Een ontroerende montage van fragmenten uit Wajda's films, op muziek van Wojciech Kilar, Wajda's huiscomponist, ging aan de plechtigheid vooraf. Over buitenlandse films gesproken: de oscar voor beste niet-Engelstalige film ging dit jaar naar de favoriet Pedro Almodovars All About My Mother, wiens Engelstalige dankwoord nog onbegrijpelijker was dan dat van Roberto Benigni van vorig jaar en waarover Billy Crystal opmerkte dat in vergelijking met Almodovar Benigni spreekt als een leraar Engels. Almodovar ging zo lang door met zijn dankwoord dat hij uiteindelijk door Antonia Banderas van het podium moest worden weggesleept.
Echt spannend werd het pas voor de laatste zes categorieën. American Beauty wist dit jaar een Perfect Five te scoren in de nominaties, wat betekent dat de film genomineerd was in de vijf belangrijkste categorieën (beste film, beste regie, beste acteur, beste actrice, beste scenario). Slechts een handvol films zijn er tot nu toe in geslaagd om in al deze categorieën de oscar in de wacht te slepen; American Beauty viel deze eer niet te beurt. De in American Beauty op het randje van een karikatuur overacterende Annette Benning moest haar oscar afstaan aan Hillary Swank, die een prachtprestatie neerzette in Boys Don't Cry als een transseksuele jongen. Hillary Swank, vooral bekend als de actrice die een seizoen lang het vriendinnetje van Steve Sanders speelde in Beverly Hills 90210, droeg haar oscar op aan Brandon Teena, de jongen op wiens leven Boys Don't Cry gebaseerd is: 'Ik verlang naar de dag waarop we onze verschillen niet alleen kunnen aanvaarden maar ook diversiteit in onze samenleving als iets positiefs kunnen vieren.'
Maar in alle andere grote categorieën ging American Beauty wel met de beeldjes aan de haal: beste fotografie, beste regie, beste acteur en beste film brachten het oscartotaal voor de geniale komedie van Sam Mendes uiteindelijk op vijf. 'Dit is het hoogtepunt van mijn dag,' gekscheerde Kevin Spacey, verwijzend naar zijn eerste zinnen in de film, 'ik hoop maar dat het na dit niet allemaal bergaf gaat.' Spacey won eerder al een oscar voor zijn rol van Keizer Söse in The Usual Suspects. Steven Spielberg, die vorig jaar de oscar won voor beste regie voor Saving Private Ryan, mocht die oscar dit jaar overhandigen aan zijn protégé Sam Mendes, die met American Beauty de eerste Dreamworksfilm afleverde die de oscar voor Beste film binnenhaalde. Tot nu toe was Dreamworks de enige Hollywoodstudio die nog nooit een oscar voor Beste film had binnengehaald, maar dat is dus bij deze rechtgezet. Mendes dankte Spielberg uitvoerig in zijn dankwoord.
Het zit er weer op. Oscars zijn een vreemd iets: niemand neemt ze echt serieus, maar toch kijkt iedere filmliefhebber elk jaar weer reikhalzend uit naar de nominaties en de uiteindelijke winnaars. De show is elk jaar langer en saaier en biedt steeds minder verrassingen, maar toch is het een soort jaarlijks gebeuren waar je als filmfan gewoon nauwelijks omheen kunt. Maar goed, we zijn er weer voor een jaartje vanaf. We kunnen weer twaalf maanden lang filmkijken zonder de oscarhype als hete adem in de nek. En dat is maar goed ook. Want het gaat tenslotte om de films, en niet om de prijzen die ze al dan niet in de wacht weten te slepen. Tot in de bioscoop!
Alle winnaars op een rij:
Deze lijst geeft een overzicht van alle films die dit jaar in de prijzen vielen en de categorieën waarvoor ze de vergulde beeldjes mochten incasseren.
American Beauty (5 oscars):
Beste film
Beste acteur: Kevin Spacey
Beste origineel scenario: Alan Ball
Beste regisseur: Sam Mendes
Beste fotografie: Conrad L. Hall
The Matrix (4 oscars)
Beste montage: Zach Staenberg
Beste geluidsmontage: Dane A. Davis
Beste geluid
Beste visuele effecten
The Cider House Rules (2 oscars):
Beste mannelijke bijrol: Michael Caine
Beste aangepaste scenario: John Irving
Topsy Turvy (2 oscars)
Beste kostuums: Lindy Hemming
Beste make-up
Boys Don't Cry (1 oscar)
Beste actrice: Hillary Swank
Girl, Interrupted (1 oscar)
Beste vrouwelijke bijrol: Angelina Jolie
The Red Violin (1 oscar)
Beste muziek: John Corigliano
Tarzan (1 oscar)
Beste originele song: Phil Collins
Sleepy Hollow (1 oscar)
Beste decors
One Day in September (1 oscar)
Beste documentaire
King Gimp (1 oscar)
Beste korte documentaire
My Mother Dreams the Satan's Disciples
in New York (1 oscar)
Beste korte film
The Old Man and the Sea (1 oscar)
Beste korte animatiefilm
All About My Mother (1 oscar)
Beste buitenlandse film
Er waren ereoscars voor de filmcarrières van de Poolse regisseur Andrzej Wajda (de Lifetime Achievement Award) en Warren Beatty (de Irving Thalberg Award).