MAN ON THE MOON

Volgens sommige bronnen (vermoedelijk door Universal zelf verspreid om de film te promoten) is Andy Kaufman nog steeds in leven. Zijn dood in 1984, op 35-jarige leeftijd, zou de grootst opgezette grap uit de geschiedenis zijn en fans die denken dat hun King nog steeds alive is, wachten geduldig op zijn miraculeuze terugkeer. Het zou een schok zijn, toegegeven, maar weinig kans dat het gebeurt. Andy Kaufman, geen roker of drinker en vegetariër, leed volgens zijn biograaf wel degelijk aan een zeldzame vorm van longkanker.

Man on the Moon (de titel is ontleend aan de gelijknamige song die R.E.M. op hun cd Automatic for the People aan Kaufman opdroeg) begint op een erg originele manier. Andy Kaufman, gespeeld door Jim Carrey, komt ons als zijn alter ego Latka vertellen dat de film die we gaan zien erg slecht is en we maar beter de zaal kunnen verlaten. Daarmee is de toon van de film meteen gezet. Kaufman beschouwde zijn publiek als proefdieren waarop hij zijn experimenten losliet om de reacties te ontdekken. Zoals hij zelf ooit zei: 'What's real? What's not? That's what I do in my act, test how people deal with reality.'

Op die manier begint ook zijn allereerste tv-optreden in Saturday Night Live, de legendarische comedy factory die ook de carrières van Billy Crystal, Eddie Murphy, Mike Myers en Adam Sandler lanceerde. Minutenlang staat hij woordenloos op het podium, alsof hij zijn tekst vergeten is. Pas als iedereen met plaatsvervangende schaamte door de grond zakt, begint hij zijn imitatie van Mighty Duck. Zijn intrede in SNL had Kaufman te danken aan de talentenjager George Shapiro (Danny DeVito), die heel zijn carrière lang Kaufman binnen de grenzen van het normale wil trekken, maar daar slechts zelden in slaagt. Hij kan Kaufman er wel van overtuigen om een contract te tekenen bij de populaire sitcom Taxi, waar zijn alterego Latka Gravas een vaste bijrol krijgt. Kaufman wordt er bekend door bij het grote publiek, maar de ster heeft eigenlijk lak aan het genre.

Veel liever gaat hij wild te keer tijdens zijn memorabele onemanshows, waar hij er een sport van maakt om het publiek niet alleen beet te nemen, maar ook te kakken te zetten. Vaak maakt hij gebruik van helpers onder het publiek, zoals zijn vaste schrijver Bob Zmuda (Paul Giamatti), met wie hij ook het personage Tony Clifton creëert, een walgelijke en vuilgebekte charmezanger die zijn publiek genadeloos afblaft. Kaufman krijgt zelfs gedaan dat Clifton, tot grote ergernis van alles en iedereen, een gastrol krijgt in Taxi. Het échte geheim is dat Kaufman in negentig procent van de gevallen de rol van Clifton overliet aan zijn partner Zmuda.

Op het bizarre hoogtepunt van zijn carrière, besluit Kaufman om te gaan worstelen. In het begin neemt hij het vooral op tegen vrouwen en het is op die manier dat hij de liefde van z'n leven, Lynne Margulies (Courtney Love) letterlijk tegen het lijf loopt. Later gaat Kaufman in de clinch met de professionele worstelaar Jerry Lawler (die zichzelf speelt). Het gevecht tussen de twee in de talkshow van David Letterman werd wereldberoemd. Te meer omdat later bekend geraakte dat Lawler in het complot betrokken was. Wéér had Kaufman het publiek bij de neus genomen, net zoals die keer dat een oud dametje een schijnbare hartaanval kreeg op het podium. Niet verwonderlijk dat iedereen in een lach schoot toen Kaufman beweerde dat hij stervende was.

Milos Forman lijkt zich een beetje in biopics te specialiseren. De man bracht ons met Amadeus en The People Vs Larry Flynt eerder al enkele eigenzinnige en sterke portretten. In Man on the Moon, waar hij in Berlijn een Zilveren Beer voor kreeg, blijft hij verrassend op de vlakte en heeft hij het vooral over de performer Kaufman. De man achter de typetjes krijgen we nooit te zien. Wie was Kaufman écht? Wat dreef hem? Waarom ging hij zover dat hij zelfs zijn ouders en vrouw tot wanhoop dreef? Geen idee. Misschien wou Forman in een Kaufmaniaans register het publiek in het ongewisse laten. Of misschien ís er geen mens achter Kaufman. Maar hoe zit het dan met de scènes waarin Kaufman zijn heil zoekt in transcendente meditatie?

Jim Carrey (die een tijdje met Edward Norton in balans lag voor de rol) oogste met zijn incarnatie van de komiek wereldwijd lof. Hij kreeg er zelfs een Golden Globe voor. Van de eerste seconde verdwijnt hij in zijn personage en bewijst nog maar eens wat een veelzijdig acteur hij eigenlijk is. Of hij ook echt grappig is, is een ander paar mouwen. Dat hangt er maar vanaf of je de humor van Kaufman kunt pruimen. Carrey gaf in elk geval zoveel van zichzelf dat hij tijdens de laatste worstelscène met Jerry Lawler een nekblessure opliep. Danny DeVito is erg goed als George Shapiro en Paul Giamatti lijkt in z'n sas als Bob Zmuda. Courtney Love komt als Lynne bijna niet in het stuk voor. De makers knipten dan ook duidelijk in Kaufmans privé-leven. Dat hij op zijn twintigste een dochter kreeg die hij afstond voor adoptie, krijgen we niet te zien. Ook op een aantal andere punten nemen scenaristen Scott Alexander en Larry Karaswewski het niet al te nauw. Zo zou Kaufmans melk- en koekjesfeest na zijn optreden in Carnegie Hall niet helemaal met de werkelijkheid stroken.

Man on the Moon is een erg vreemde film. Hij gaat spetterend van start, maar als kijker krijg je al snel de indruk dat je - net als Kaufmans publiek - aan een test onderworpen wordt. Sommige stukken zijn totaal ongrappig, andere weer vaag ontroerend, maar nooit kijk je ook maar even in het hoofd van Kaufman. Anderzijds levert de film genoeg stof op voor discussie over wat kan en niet kan, wat grappig is en niet. En zo blijft Andy Kaufman ook vandaag een raadsel. Hij zou alleszins trots geweest zijn op deze film. En heel misschien is hij dat ook wel.