ENEMY AT THE GATES

We staan er niet genoeg bij stil, maar het Russiche volk heeft in de tweede wereldoorlog misschien wel meer te verduren gehad dan wij, West-Europeanen. Zij moesten niet alleen optornen tegen Hitler, maar werden daarenboven geterroriseerd door hun grote leider Stalin. In volle pletwalsopmars naar het oosten zette Hitler zijn zinnen op Stalingrad, om er uiteindelijk zijn tanden op stuk te bijten. In de winter van '42-'43 lieten zo'n 800.000 Duitsers het leven in de ruïnes van de kapotgeschoten stad. Maar ook de Russen zelf leden enorme verliezen. Meer dan 1 miljoen soldaten zouden de stad niet meer verlaten. Een deel ervan werd door hun eigen officieren neergeschoten wanneer ze zich, overweldigd door de Duitse overmacht, terugtrokken. En naar verluidt zou na de Duitse overgave in februari van 1943 nog pakweg 1000 originele inwoners overgebleven zijn van de 500.000. Stalingrad werd een slagveld in broekzakformaat, waarbij talrijke sluipschutters de straten onveilig maakten. Sluipschutters die zelf slecht gemiddeld vier dagen in leven bleven. Sterven voor het moederland, heet zoiets in Rusland.

Vassily Zaitsev (Jude Law) is één van die sluipschutters. Als jonge knaap kreeg hij van zijn grootvader de kneepjes van het vak ingefluisterd, en nu wordt hij tegen wil en dank opgehemeld als held van het Russische volk. Wanneer politiek commissaris Ivan Danilov (Joseph Fiennes) ziet hoe Vassily schijnbaar ijskoel en feilloos Duitse officieren neerlegt, gebruikt hij hem om het moreel van de Russische troepen terug uit een diep dal te halen. Ze worden vrienden, maar wanneer ze beide verliefd worden op dezelfde vrouw (Rachel Weisz) verzuurt die vriendschap. Omdat Vassily met zijn nieuwe heldenstatus op zijn eentje de Russische propaganda recht houdt, stuurt Berlijn majoor Koenig (Ed Harris), hun beste sluipschutter.

Jean-Jacques Annaud (De Naam van de Roos, Seven Years in Tibet) heeft duidelijk Saving Private Ryan goed bestudeerd, want net als Ridley Scott in Gladiator drukt hij de kijkers met de neus op de feiten. Oorlog is een smerige boel, en niemand zit er om te smeken om zelf een held te worden. Uiteindelijk wil iedereen gewoon overleven en slechts hier en daar zit er eentje die zijn leven op het spel wil zetten om het vaderland te vrijwaren van de Duitse invasie. Het is dat, of zelf neergeschoten worden door de eigen officieren. Ook Vassily wordt tegen wil en dank een held. Annaud schildert hem dan ook niet af als de grote patriot, maar als een eenvoudige soldaat die zelf gebukt gaat onder zijn door de propaganda opgeklopte heldendaden. Wanneer de Duitsers zelf hun beste sluipschutter naar Stalingrad sturen, krijgen we een knap in beeld gezet duel te zien tussen twee iconen. Gelukkig trapt Annaud niet in de Hollywoodval om Koenig als een monster voor te stellen. In tegendeel, de man heeft, net als Hannibal Lector, een zekere zweem van cultuur rond zich hangen, waardoor het moeilijk wordt om hem echt te gaan haten. Al is het bijna onmogelijk om aan de doordringende blik van Harris te ontsnappen.

Jammer genoeg kan Annaud het niet laten om de harde werkelijkheid (het verhaal is trouwens gebaseerd op ware feiten) af te wisselen met een iets te gestroomlijnde driehoeksrelatie. Zowel Danilov als Vassily worden verliefd op hetzelfde meisje, met de voorspelbare gevolgen vandien. Het zorgt misschien voor een menselijke toets, maar uiteindelijk haalt het de spanning omlaag. Enemy at the Gates is met een budget van pakweg 180 miljoen DM de duurste Europese co-productie ooit. En dat is er aan te zien. De ruïnes van Stalingrad zijn indrukwekkend in hun droefheid. Ook de gemengde cast blijkt goed te werken, niettegenstaande iedereen perfect Engels blijft praten en we dus gelukkig verstoken blijven van pseudo-Duits en Russisch. Vooral Jude Law is verbluffend als de gelauwerd sluipschutter die door zijn grootsheid zijn eigen doodsvonnis lijkt ondertekend te hebben. Zijn perfect samenspel met Joseph Fiennes en Ed Harris laat je even vergeten dat het uiteindelijk enkel maar sets zijn, met heel veel dummy-lijken. Zestig jaar geleden moet het een hel geweest zijn.