QUILLS

Markies De Sade (geboren in 1740) moet zich meer thuisgevoeld hebben in de gevangenis dan ergens anders. Of het nu was omdat hij verdacht werd van mishandeling, verkrachting, vergiftiging, om zijn vele speelschulden of verboden schrijfsels, zowel voor als na de Franse Revolutie werd er voortdurend jacht op hem gemaakt. Hij ontsnapte een paar keer letterlijk aan de guillotine en tussen zijn werk in het theater en het schrijven van zijn romans door, organiseerde De Sade orgieën met jonge meisjes, was hij vaak te gast op sadomasochistische feestjes met prostituees en lengde hij zijn beroemde cocktails aan met Spaanse Vlieg. In 1803 werd hij, op 63-jarige leeftijd, naar het gekkenhuis van Charenton gebracht, waar hij elf jaar later zou sterven. Hij liet als belangrijkste werk een trilogie van boeken achter die ook vandaag de dag moralisten laten sidderen en beven van afgrijzen: De 120 dagen van Sodom (1785), Justine (1791) en Juliette (1797).

Het is op die laatste jaren van De Sades leven in het gekkenhuis van Charenton dat Quills inzoomt. Dankzij de steun van zijn rijke familie leidt De Sade (Geoffrey Rush), er, ondanks alles, een vrij luxueus leventje, met de duurste maaltijden en een cel vol luxe. De goedhartige priester de Coulmier (Joaquin Phoenix) runt de instelling met het gezag van het hart en heeft er niets op tegen dat De Sade zijn seksuele frustraties van zich afschrijft. Hij ziet het zelfs als een uitlaatklep voor diens kwellingen. Wat de Coulmier echter niet weet, is dat die manuscripten door het linnenmeisje Madeleine (Kate Winslet) naar buiten worden gesmokkeld. Op die manier ziet onder meer de roman Justine het levenslicht. Napoleon is door de pornografische en gewelddadige roman geschokt en laat alle exemplaren verbranden.

Om De Sade een lesje te leren stuurt hij inspecteur Royer-Collard (Michael Caine) naar Charenton. Die maakt komaf met de moderne opvattingen van de Coulmier en draait met zijn middeleeuwse foltertechnieken de klok enkele eeuwen terug. Zijn therapie bestaat er onder meer in om mensen onder te dompelen in koude baden. Wanneer De Sade in een vernietigend toneelstuk de draak steekt met Royer-Collard (de schijnheilige man huwt een minderjarig meisje), neemt de inspecteur hem zijn ganzeveer af. Maar zelfs dat kan De Sade niet stoppen. Als een koppig en bezeten schrijver gaat hij op zoek naar manieren om zijn perverse gedachten en ideeën aan de wereld kenbaar te maken. Hij doorbreekt daarvoor zelfs letterlijk muren.

De Sade-adepten hebben al te kennen gegeven dat Quills historisch gezien alles behalve correct zit. Qua data wordt er inderdaad nogal wat gejongleerd (Justine verscheen in 1791, niet in 1794) en ook over de figuur van het kamermeisje Madeleine is nogal wat te doen. De Sade zou in werkelijkheid een affaire met haar gehad hebben nog voor hij in het gekkenhuis belandde. Het meest controversieel is het einde. Volgens de meeste bronnen overleed De Sade aan een natuurlijke dood. Maar het was regisseur Philip Kaufman er blijkbaar niet om te doen een historisch correcte biografie van De Sade te verfilmen. In het begin van de film speelt hij overigens al met de vage grens tussen fictie en realiteit en geeft hij aan dat de geschiedenis van dit verhaal een beetje door elkaar gehaald is. Net zoals De Sade het zou gewild hebben.

Meer dan cijfermatige correctheid, is het Kaufman dus om de geest van De Sade te doen. Hij werd veracht en misprezen in zijn tijd, bleef daarna lange tijd liggen onder het stof van de censuur, maar trekt ook onherroepelijk aan. Generaties blijven zijn boeken lezen, en ook het medium film nam - vooral eind jaren zestig, begin jaren zeventig - zijn oeuvre onder handen, met verschillende interpretaties van Justine en Juliette als resultaat. Maar de bekendste adaptatie blijft nog steeds Pasolini's indrukwekkende Salò o le 120 Giornate di Sodoma uit 1975. Nog voor er enige sprake was van Freud verkondigde De Sade eigenlijk al zijn theorie van het ontembare verlangen in elke mens. En nog voor Nietzsche God dood verklaarde, dreef De Sade al de spot met hem.

De belangrijkste drijfveer van De Sade was echter zijn onuitputtelijke verdediging van vrije meningsuiting en de opvatting dat in literatuur, of bij uitbreiding kunst, alles moet en mag kunnen. Een discussie die ook vandaag de dag nog erg levendig is. Over zijn schrijfsels zegt De Sade dat het geen morele lessen zijn, maar louter fictie en dat zijn werken slechts een afspiegeling van een toch al verdorven maatschappij vormen. Dat zorgt in Quills voor enkele spetterende dialogen tussen onder meer De Sade en Coulmier, met Shakesperiaanse allures neergepend door scenarist Doug Wright, die zich baseerde op zijn eigen toneelstuk. 'It's nothing but an encyclopedia of perversions,' zegt Coulmier bijvoorbeeld over Justine. 'It's fiction,' gaat De Sade in verdediging, 'not a moral treatise.'

In het verlengde daarvan stelt Kaufman de vraag of kunst gevaarlijk kan zijn. Hij geeft daarop niet echt een antwoord, maar bekijkt de vraagstelling langs twee kanten. Enerzijds leiden de schrijfsels van De Sade misschien wel tot opstand en rebellie, maar anderzijds barst de hel in Charenton pas goed los wanneer De Sades pen wordt afgenomen. De drang tot vertellen drijft de markies zelfs zo ver dat hij de lakens van zijn bed begint vol te schrijven met wijn, bloed en daarna zelfs met zijn eigen uitwerpselen. Was De Sade echt gek of niet? Madeleine geeft het volgende antwoord: 'You can't be a proper writer without a touch of madness.' En wat zou De Sade gelachen hebben met William Shakespeare die over het leven zelf vertelde dat het een verhaal was, verteld door een idioot.

Filmisch gezien trekt Philip Kaufman alle registers open, met een prima evocatie van de tijdsgeest en sombere, grillige decors van het gekkenhuis. In dat landschap poot hij vier acteurs neer die de pannen van het dak spelen. Velen vonden Geoffrey Rush een wat vreemde keuze voor De Sade, maar hij speelt de markies met een zelden geziene passie en overgave. Kate Winslet heeft eindelijk nog eens een goeie rol te pakken als Madeleine en ook Michael Caine en Joaquin Phoenix zitten op het goeie spoor als respectievelijk slechte en goede. Wie veel expliciet bloot verwacht, komt bedrogen uit. Na zijn rating-problemen rond Henry and June, koos Kaufman voor de kuise aanpak. Alleen erg jammer dat hij na een ijzersterk eerste deel de trappers kwijtgeraakt en wegzinkt in de afgrond van theatraliteit en pathos. Eens verzonken in die poel, geraakt Kaufman daar niet meer uit en word je als willoze toeschouwer naar een erg zwak einde (en een nog zwakkere epiloog) meegesleurd. Van De Sade had Kaufman nochtans moeten leren dat je beter met een echte climax kan eindigen.