ARTIFICIAL INTELLIGENCE

Toen Stanley Kubrick op zondag 7 maart in het Engelse Hertfordshire aan een hartaanval overleed, liet hij met Eyes Wide Shut een erfenis na die kon tellen. Maar ironisch genoeg bood de nauwelijks afgewerkte film geen troost voor de vele filmfans die al jaren reikhalzend hadden uitgekeken naar A.I., het geheimzinnige project waar Kubrick al twintig jaar aan werkte. Veel meer dan dat het een sciencefictionfilm met verbluffende speciale effecten moest worden, was lange tijd niet bekend. Wel wist men dat Kubrick zijn film zou baseren op het korte verhaal Super-Toys Last All Summer Long van de Britse sf-auteur Brian Aldiss, dat in 1969 in Harper's Bazaar gepubliceerd werd. De film stond al sinds de jaren tachtig op Kubricks verlanglijstje, maar het waren de grensverleggende speciale effecten van Jurassic Park (1993) die hem over de streep trokken. Samen met Brian Aldiss begon hij aan een script te schrijven. Het project groeide uit tot Kubricks magnum opus, waar op een bepaald moment ook zijn oude vriend Arthur C. Clarke bij betrokken was.

Terwijl het project voor de buitenwereld haast mythische proporties begon aan te nemen (zoals het gerucht dat Kubrick gedurende een aantal jaren scènes had opgenomen met Joseph Mazello om het verouderingsproces van een jongen vast te leggen), was één persoon écht op de hoogte van Kubricks plannen: Steven Spielberg, met wie Kubrick bevriend was sinds ze The Shining en Raiders of the Lost Ark op dezelfde sets back-to-back hadden opgenomen. Hoe langer Kubrick met A.I. worstelde, hoe meer hij besefte dat Spielberg er de ideale regisseur voor was. De Peter Pan van Hollywood moest voor de emotie en de warmte zorgen, een klus die de koele filosoof Kubrick nooit zelf zou kunnen klaren. Toen Kubrick in 1999 overleed, leek het project voor de mensheid verloren. Tot Spielberg op het voorplan trad en verkondigde dat hij de erfenis van zijn leermeester zou torsen. Hij ging in de weer met meer dan duizend schetsen, talloze scriptversies en een 80 pagina's tellende samenvatting. Zijn werkzaamheden als baas van Dreamworks moesten even wijken, want Spielberg kroop, voor het eerst sinds Close Encounters of the Third Kind uit 1977, zelf nog eens achter de tekstverwerker. Nadat het project bijna twintig jaar in ontwikkeling was geweest, was Spielbergs definitieve scenario na twee maanden klaar. Nog eens 68 dagen later was de prent ingeblikt. Zo doen genieën dat.

Het resultaat is een verhaal dat zich in de niet zo verre toekomst afspeelt. Wat men al lang vreesde, is uitgekomen: het smelten van de poolkappen heeft honderden steden, waaronder Venetië, Amsterdam en New York, onder water gezet. Het resultaat: hongersnood, uittochten en verplaatsingen van bevolkingen. De beperking van de natuurlijke bronnen en de strenge geboortecontrole leiden echter ook tot nieuwe technologische ontwikkelingen. De zogenaamde mecha's zijn een essentieel onderdeel van het dagelijkse leven geworden. Professor Hobby van de Cybertronics Manufactering wil nog verder gaan en creëert een mecha die in staat is zijn adoptieouders lief te hebben. Een robot met emoties, verlangens, dromen en herinneringen lijkt de ideale oplossing in een wereld die steeds killer en droever aan het worden is.

Twintig maanden later doet de mecha David zijn intrede bij Henry en Monica Swinton, een koppel waarvan de jonge zoon Martin ten gevolge van een heel ernstige ziekte werd ingevroren. In het begin gaat alles goed. Maar Davids extreme gevoelens, zijn abstracte angst voor de dood en zijn kwellende schrik voor eenzaamheid en afwijzing boezemen de ouders ook angst in. Een angst die alleen maar groter wordt als Martin op een wonderbaarlijke manier geneest en opnieuw zijn plaats als zoon in het gezin opeist. Monica beslist om het zekere voor het onzekere te nemen. Ze dumpt David samen met de mechanische speelgoedbeer Teddy in het bos. Voor de verbannen David begint een vreemde tocht, die hem naar de Blauwe Fee moet voeren. Hij gelooft dat zij de enige is die van hem een échte jongen kan maken. Op die tocht maakt David kennis met zijn lotgenoten, andere verstoten mecha's. Een ervan is Joe, een liefdesrobot met een ontembaar libido. David vindt in de gigolo een nieuwe vriend, maar al snel worden ze ingerekend en belanden ze van de regen in de drop. Op een Flesh Fair laten ze bijna het leven. Uiteindelijk belanden ze in Rouge City, waar Dr. Know, een soort digitale alwetende Albert Einstein, David de weg naar de Blauwe Fee toont.

Dat Artificial Intelligence zich als een sprookje presenteert, wordt al snel duidelijk door de vertelstem (Ben Kingsley en niet, zoals lange tijd gedacht, Robin Williams) die je doorheen het verhaal leidt. Wie of wat die stem is, kom je pas helemaal op het einde te weten. Kubrick legde in vroege versies al een verband met het verhaal van Pinocchio, de tot leven gekomen pop die zijn schepper met zijn daden confronteert. Spielberg verwijst niet alleen naar Carlo Collodi's verhaal, maar gaat veel verder. De zoektocht naar de Blauwe Fee, die van David een échte jongen moet maken, loopt als een rode draad doorheen de film. Dat warme sprookjeselement contrasteert fel met de soms koude en koele scènes die erg Kubrickiaans aandoen. Filmkenners hebben al essays volgeschreven over dat samengaan van Kubricks en Spielbergs wereldbeeld. Het minste wat je van A.I. kan zeggen is dat het van de ene minuut op de andere van sfeer verandert. Jammer genoeg levert het samengaan van warm en koud vaak ook lauw op.

Naast de Pinocchio-verhaallijn, heeft Spielberg A.I. volgestouwd met verwijzingen naar andere films. Je kan niet naar A.I. kijken zonder aan E.T. te denken, de volle witte maan incluis. De scènes in het bos hebben iets Bambi-achtig en Spielberg citeert ook uit onder meer The Wizard of Oz, Mad Max en Waterworld. De regisseur smokkelt bovendien zijn obsessies over onbegrepen kinderen, de onschuld van de kindertijd en de angst voor eenzaamheid in de film en mixt ze met enkele thema's die we al eerder in Kubricks werk tegenkwamen. De computer HAL uit 2001 is bijvoorbeeld nooit ver weg. En de premisse van A.I. werd natuurlijk al eerder uitgewerkt door Ridley Scott in Blade Runner.

Artificial Intelligence maakte bij zijn debuut in Amerika niet zo'n goeie beurt. Van het budget van 90 miljoen dollar werd tot nu toe nog maar 70 miljoen terugverdiend. Volgens analisten was de film voor de Amerikanen niet alleen te lang, maar vooral te ingewikkeld. Vooral over het derde luik van de film zijn al liters inkt gevloeid. Voorstanders van het einde spreken over een nooit geziene metafysische finale à la 2001, tegenstanders lachen het einde als stompzinnig weg. Ieder zijn meug, maar twee kritieken zijn alvast onterecht: dit is géén happy end, en er komen géén aliens of buitenaardse wezens aan te pas. Wie een suikerzoet Spielberg-einde denkt te zien, moet nog eens naar de film. De vork zit anders aan de steel.

Filmtechnisch overtreft A.I. de stoutste verwachtingen. Aan decor en speciale effecten valt nauwelijks iets toe te voegen. Oscarwinnend cinematograaf Janusz Kaminski ving Spielbergs ideeën perfect in zijn camera. Vooral Rouge City is een parel voor het oog, maar er zitten ook subtielere visuele meesterwerkjes in de film. Voor de effecten sloegen legenden Stan Winston en Dennis Muren de handen in elkaar. In die prachtige ruimte verdrinken de acteurs gelukkig niet. Men fluistert dat Haley Joel Osment als David naar een oscar zal dingen. Jude Law staat zijn mannetje als robotgigolo. Het verhaal zelf blijft jammer genoeg vaak te oppervlakkig en hoewel het einde wel degelijk steek houdt, komt het nogal geforceerd over. Is dit echt alles wat er over artificiële intelligentie te zeggen valt? Misschien hadden we wel teveel verwacht, maar twee genieën als Kubrick en Spielberg hadden interessantere vragen kunnen stellen in hun film. En betere antwoorden suggereren. Nu krijg je vaak de indruk naar een film te kijken die je zo graag béter wil vinden dan hij eigenlijk is. Kon Stanley Kubrick van daarboven in de filmhemel maar eens zeggen wat hij ervan vindt.