LORD OF THE RINGS

Alhoewel The Lord of the Rings (LotR) een omvangrijk werk is, staat het niet op zich. Het maakt samen met The Hobbit en The Silmarillion deel uit van de geschiedenis van Midden-Aarde. Als LotR Tolkiens meesterwerk was, dan was The Silmarillion wel zijn levenswerk. Het is een verzameling van mythen en legenden die zich afspelen in Midden- Aarde. Om te weten waar hun ontstaan ligt, moeten we teruggaan tot ver voor er ook maar sprake was van LotR.

Professor J. R. R. Tolkien was een filoloog en bestuurde oude talen aan de hand van heldendichten. Toen hij aan Oxford begon te doceren herlegde hij het accent van de cursus. In plaats van het louter theoretische, de syntaxis van de taal, werd de literatuur geschreven in die taal minstens even belangrijk. Hij kleedde zijn lessen levendig in met tot de verbeelding sprekende interpretaties van Sir Gawain and the Green Knight en 'Beowulf.

Voor hem waren de taal en de mythen in mekaar verweven en kon je het ene niet los denken van het andere. Hij was tot dit besef gekomen door op jonge leeftijd talen uit te vinden die onder andere gebaseerd waren op het oud IJslands en oud Germaans. Gaandeweg merkte hij op dat hij een taal niet realistisch kon maken zonder ze een bepaalde geschiedenis te geven en er aldus een referentiekader voor te schapen. In die geschiedenis, die ontstond als een reeks gedichten, konden de talen evolueren en volwassen worden. In 1917 begon Tolkien terwijl hij in het ziekenhuis lag met loopgravenkoorts aan zijn grote werk: The Lost Tales dat later zou evolueren tot The Silmarillion. Het eerste was hij schreef was de val van de elfenstad Gondolin. Centraal in The Silmarillion staan de Silmarillen, de drie edelstenen die het laatste licht van de twee bomen van Valinor bevatten. Nadat de bomen door Morgoth, de zwarte vijand, werden neergehaald zijn de Silmarillen het enige pure dat overblijft in Midden-Aarde. Zij vormen het middelpunt van de begeerte van zowel Morgoth als de elfen en dwergen koningen.

Tolkien zou heel zijn leven aan The Silmarillion blijven werken en het helaas nooit gepubliceerd zien. Christopher Tolkien, zijn jongste zoon, wachtte de helse klus om alle notities en verhalen te ordenen en bundelen tot één boek. Dat verscheen in 1977, vier jaar na Tolkiens dood. Toch vertelt zelfs The Silmarillion niet de hele geschiedenis van Midden-Aarde. Die werd later door Christopher uitgebracht als twaalf aparte boeken. Ze bevatten een compilatie van Tolkiens levenswerk, waar nodig van commentaar voorzien. Sinds kort zijn zo ook verkrijgbaar als drie dikke turven, elk tussen de 1500 à 2000 bladzijden.

The Hobbit is het eerste werk dat verscheen. Het vertelt het verhaal van een Hobbit, Bilbo, die er tegen wil en dank, zelfs zonder zakdoek, vandoor gaat om een dwergenschat terug te winnen van de draak Smaug. The Hobbit was bedoeld als kinderboek, maar het werd ook gesmaakt door volwassenen. Niet in het minst omdat de tevreden hobbits een sprekende weerspiegeling van de Engelse burgers waren. Of zoals Tolkien zelf zegt: 'The Hobbits are just rustic English people, made small in size because it generally reflects the generally small size of their imagination - not the small reach of there latent power.'

Net als in The Silmarillion besteedde Tolkien veel aandacht aan de namen van personages. Zo komt de naam 'Gandalf' uit het IJslands waar het staat voor elfentovenaar en Smaug vond zijn oorsprong in het oud Germaanse smugan, wat zoveel betekent als: 'door een gaatje glippen'. Het boek ontstond voor 1930 als een reeks verhalen die Tolkien voor zijn eigen plezier bedacht en aan zijn kinderen vertelde. Later weefde hij er een rode draad door, gaf het verhaal een plaats in Midden-Aarde en schreef het geheel neer. Rond 1932 was er een manuscript beschikbaar dat hij enkel een select aantal kennissen liet lezen. Eén daarvan contacteerde in 1936 de uitgeverij Allen & Unwin. Op 21 september 1937 verscheen het boek in de winkels en het duurde niet lang voordat de uitgevers merkten dat ze een kaskraker in hun handen hadden. Vrijwel onmiddellijk begon men na te denken over een vervolg.

Dat vervolg kwam er, zij het vele jaren later en van een heel ander kaliber, als LotR. De belangrijkste werken die in aanmerking kwamen voor eventuele publicatie waren een aantal kortverhalen en The Silmarillion. Deze werden opgestuurd naar de uitgevers en verzonden naar proeflezers. The Silmarillion was duidelijk niet voor kinderen en werd bovendien niet beschouwd als een boek op zich, dan wel als een verzameling verhalen waaruit nieuwe boeken konden gedistilleerd worden. De kortverhalen kwamen wel in aanmerking, ware het niet dat er geen Hobbits in voorkwamen.

Er zat niets anders op dan een nieuw boek te schrijven. Tolkien was echter niet van plan een tweede The Hobbit te schrijven. Hij wou zijn mythologie uitwerken. De eerste hoofdstukken hadden nog het speelse van The Hobbit maar al gauw werd de verhaallijn rotsvast verankerd in Midden-Aarde. Daar groeide het als een boom. In plaats van één boek voor kinderen werden het er zes voor volwassenen.

Het eerste boek werd geschreven in 1938. Tolkien had toen al besloten dat de terugkeer van de Ring het centrale motief zou worden. Bilbo's achterneef, Bingo trekt er samen met zijn neven Odo en Frodo op uit om twee andere ringen te zoeken waarmee ze een aanval van de necromancer op de Gouw kunnen afslaan. Deze plotwending werd echter gelaten voor wat het was toen Gandalf op de proppen kwam en Bingo vertelde dat de Ring in Mordor vernietigd moest worden. Samen met de hulp van de nogal vreemde Hobbit Trotter geraken ze tot in Rivendell.

Het eerste deel van het tweede boek vlotte goed, maar toch zou het tot in de herfst van 1949, twaalf jaar na het verschijnen van The Hobbit, duren voor het hele verhaal op papier stond. Het lange creatieproces kan voor een deel verklaard worden doordat Tolkien een perfectionist was. Elke afstand werd berekend, elke naam uitgekiend. Los daarvan nam zijn taak als professor veel tijd in beslag.

Oorspronkelijk wou Tolkien dat het verhaal als één deel werd uitgeven. Ook eiste hij van de uitgever dat de publicatie van LoTR gebundeld werd met die van The Silmarillion. Allen & Unwin zagen zich geconfronteerd met een ultimatum en onder meer omdat ze het volledige manuscript van The Silmarillion nog niet gezien hadden, besloten ze het boek niet te publiceren. Tolkien contacteerde Milton Walden van de Collins uitgeverij. Deze was zeer geïnteresseerd om een boek van de schrijver van The Hobbit te publiceren. Maar ook hier was de lengte van het boek, gecombineerd met het onvoltooide The Silmarillion, een struikelblok. Twee jaar gingen voorbij zonder dat er een overeenkomst getekend werd. Tolkien was het wachten beu en bood het boek terug aan bij Allen & Unwin. Deze gingen in november 1952 gretig op het offer in. Wegens de hoge naoorlogse prijs van het papier en de omvang van het boek moesten er een paar extra maatregelen genomen worden. Zo werd er besloten de helft van de winst te verdelen. Dit had voor de uitgever het voordeel dat de productiekosten beperkt bleven omdat er voordat het boek geld opbracht niets aan de auteur moest betaald worden. De auteur hield er als het boek goed verkocht aanzienlijk meer royalty's aan over dan normaal het geval was. Een andere kostenbesparende maatregel zorgde ervoor dat het boek werd opgesplitst in drie fysische boeken waardoor het verkeerdelijk als trilogie werd bestempeld. De fans moesten nog een paar jaar geduld hebben want verscheidene productieproblemen zouden de publicatie van het eerste deel terugduwen tot augustus 1954. Het zou tot oktober 1955 duren voor de lezers eindelijk konden vernemen hoe Bilbo's erfenis ten ruste werd gelegd.

Over het succes van LotR zijn boeken vol geschreven. We zouden een verklaring kunnen vinden in het feit dat de wereld en geschiedenis van Midden-Aarde enorm overtuigend is. Meer dan welk ander fantasy-boek heeft men het gevoel dat de wereld echt is en het verhaal echt plaatsvindt. Die paradoxale echtheid is vanzelfsprekend geliefd voer voor critici. Een breeddenkende lezer echter kan zich opmaken voor een epische trip vol magie, mysterie, suspens en heldhaftigheid.

De universele thema's die LotR aanhaalt kunnen ook een deel van het succes verklaren. Een eerste groot thema is de vriendschap. De protagonisten slagen er slechts in hun queeste tot een goed einde te brengen dankzij hun onderlinge verbondenheid en toewijding. Sommige critici menen dat het boek hier wat ver in gaat en noemen het boek homoseksueel getint. Tolkien zelf houdt het wijselijk op homosociaal. Een tweede thema is de teloorgang van de natuur. Tolkien beschrijft op verschillende plaatsen hoe de natuur verdrongen wordt door de beschaving. Hij put hiervoor uit zijn eigen ervaring. Doorheen de jaren heeft hij de groene omgeving uit zijn jeugd, die hem bijzonder nauw aan het hart lag, ten onder zien gaan aan rode bakstenen muren. Dit sprak tot de verbeelding van de hippiecultuur in de VS. Tenslotte is er nog de puur heroïsche dimensie, die al van in de oudheid tot de verbeelding spreekt.

Wie in een boekenwinkel de fantasy-afdeling opzoekt, krijgt een idee van de invloed van Tolkien. Zoals de oude heldensagen Tolkien beïnvloedden, beïnvloedde hij zelf, willens nillens, alle volgende generaties fantasy en sciencefictionschrijvers. Met de regelmaat van de klok verschijnt er wel een nieuw fantasy-epos dat meestal wel de omvang van LotR haalt maar zelden de inhoud en zin voor detail. Maar zijn invloed strekt verder dan de literatuur. Talloze films en videogames en hun makers zijn door de jaren geïnspireerd door zijn werk.

Ongetwijfeld zal er de komende maanden heel wat te doen zijn rond LotR. Discussies over de correctheid van de film zullen wederom hoog opwaaien. Nog steeds zullen de critici nodeloos proberen het boek te klasseren. Laat het allemaal niet aan je koude kleren komen. Lees en geniet van Tolkiens werk en laat je meevoeren door de legenden van Midden-Aarde. Tolkien zou het zo gewilde hebben.