IRREVERSIBLE

Geen kunstvorm lijkt vaak zo saai, afgelikt en braaf als het medium film. Slechts af en toe wordt het wereldje eens goed door elkaar geschud. Hét schoolvoorbeeld is natuurlijk die ene onverdraagbare scène uit Un Chien Andalou (1928) van Luis Bunuel en Salvador Dali, waar een scheermesje door de oogbal van een vrouw glijdt. Maar schandaalfilms groeien dun. Uit de losse pols kom je niet echt verder dan Sam Peckinpahs Straw Dogs (1971), Stanley Kubricks A Clockwork Orange (ook 1971), Paolo Pasolini's Salò o le 120 giornate di Sodoma (1975) en recent nog Michaël Hanekes Funny Games (1997) of Catherine Breillats Romance X (1999). Daar kan je nu gerust Irréversible aan toevoegen. De film kreeg Cannes op zijn kop en maakt nu ook elders brokken. In Zweden weigerde een distributeur de film te verspreiden. Elders zouden al mensen flauwgevallen zijn tijdens het bekijken van de prent.

Gaspar Noé is nochtans geen onbekende in het wereldje. Drie jaar geleden zorgde hij al voor de nodige opschudding met Seul Contre Tous, maar met Irréversible gaat hij nog een stapje verder. Net als Christopher Nolans Memento zet hij de logica van de film op zijn kop door het verhaal van achter naar voren te vertellen. Met een ontstellend nerveus zwiepende camera neemt Noé ons mee in de onderwereld van een SM-club voor homoseksuelen, weinig subtiel Le Rectum genoemd. De camera laat ons slechts glimpen doorheen het duister opvangen en het duurt lang voor je je als kijker ook maar enigszins kan oriënteren. Twee vrienden, Marcus en Pierre, zijn op zoek naar een man die bekend staat als De Lintworm. Na een waanzinnige zoektocht denken ze hem gevonden te hebben. Een paar minuten later staat Pierre met een brandblusapparaat op de man in te beuken. Als toeschouwer zie je in detail en tergend langzaam hoe het gezicht van de man tot moes vermalen wordt.

Een totaal uit de hand gelopen wraakactie, zo blijkt verder in de film als je te zien krijgt wat er zich voor het incident heeft afgespeeld. Pierre, ex-minnaar, en Marcus, huidig liefje, gaan samen met de bloedmooie Alex naar een feestje. Als Marcus er teveel drinkt en aan de drugs geraakt, gaat Alex alleen naar huis. Omdat het te druk is de straat over te steken, gaat ze door de voetgangerstunnel. Daar wordt ze brutaal aangerand en mishandeld. Later, als Pierre en Marcus het feestje verlaten, zien ze hoe de comateuze Alex met een ziekenwagen wordt weggevoerd. Ze worden benaderd door een duister individu, die de lont in het kruitvat steekt en hen tot bloederige wraak weet om te praten.

Wie de brandblusser scène kon uitkijken, weet dat hij dus nog een verkrachting voor de kiezen heeft. Ook hier weigert Gaspar Noé de dingen te verdoezelen. Wie hoopt dat de camera bij de meest pijnlijke momenten even wegdraait, komt bedrogen uit. Een volle negen minuten lang moet je als toeschouwer het geschreeuw van Alex en de gruweldaad van De Lintworm ondergaan. Tot je zelf totaal murwm geslagen in je stoeltje zit. Vanzelfsprekend doet deze scène, samen met de brandblusserscène, de discussie over expliciet geweld in films weer hoog oplaaien. Kán dit eigenlijk wel? Is het écht nodig om de toeschouwer met zóveel geweld te confronteren? Volgens regisseur Gaspar Noé is het shockeffect de enige manier om de toeschouwer tot nadenken aan te zetten. In een wereld waarin we zo afgestompt worden door geweld, moet je al erg ver gaan om de toeschouwer weer eens wakker te schudden.

Gaspar Noé voert ons in Irréversible mee van de hel naar de hemel. Aan het begin van het verhaal (het einde van de film) krijgen we vooral beelden te zien van het verliefde paar Marcus en Alex. In schril contrast met de rest van de film is het liefde zonder pijn en geweld, maar wel het perfecte antidotum: liefde met zachtheid en tederheid. Omdat je echter weet hoe het met de personages zal aflopen, kan je de beelden echter niet op zichzelf interpreteren. Ze staan hoe dan ook in functie van de gruwel die nog op stapel staat. De film eindigt bij het begin. Op een zonovergoten grasplein ligt de beeldschone Alex, als een engel in de hemel, te zonnen en te genieten. Een schrillere tegenstelling met de barbaarse scènes in Le Rectum bestaat er niet.

Vooral voor Monica Bellucci (Alex) moeten de opnames enorm zwaar zijn geweest. Dat ze in het echte leven ook een koppel vormt met Vincent Cassel (Marcus) geeft het geheel nog een vreemdere dimensie. Een groot deel van de prent kwam tot stand via improvisatie, aangezien er geen vooraf uitgeschreven script bestond. Het verhaal van de wraak stoelt eigenlijk alleen maar op het idee van de onomkeerbaarheid der dingen. Eens iets gebeurd is, kan je de klok niet meer terugdraaien, hoe graag je dat ook zou willen. Formeel en visueel is Gasper Noé totaal van de pot gerukt. Met niet het minste ontzag trekt hij de kijker binnen in zijn beeldenbordeel vol extreme camerastandpunten en dolle perspectieven. Vooral in het begin weet je niet wat je overkomt.

Irréversible is een film zo donker en duister als de nacht. Het wereldbeeld van Noé is droef en pessimistisch, want alles wat goed is, is gedoemd te mislukken. Vandaar ook dat hij aan het begin van zijn film Ovidius citeert, die in zijn Metamorphoses al zei dat de tijd alles vernietigt. Handen op elkaar voor het lef van Noé die het aandurft de meest duistere regionen van het leven zoals het is weer te geven. Maar zelden hadden we na het zien van een film zoveel behoefte aan zachtheid en tederheid. Aan alles wat we zo vaak aan Hollywoodfilms verwijten: een happy end. Die catharsis gunt Noé ons niet. Zijn prent blijft hangen.