SOLARIS

Andrei Tarkovsky verfilmde Lems boek al eens eerder in 1972, en maakte er toen een eveneens erg langzaam, drie uur durend epos van. Die drie uren zorgden echter voor fascinerende cinema, waarbij elk beeld als een futuristisch schilderij minutieus werd ontworpen. De hypnotische fotografie van Vadim Yusov en de bezwerende muziek van Artemyev gaven het symbolische verhaal een indrukwekkende context die bevreemde en verwonderde, en de toeschouwer op een beklijvende manier bij de film betrok. Soderbergh heeft de film van Tarkovsky gezien en ook productiedesigner Philip Messina verwijst enkele keren duidelijk naar zijn voorganger. Op geen enkel moment slagen ze er echter in de dertig jaar oude Solaris in zeggingskracht en artisticiteit te evenaren, laat staan te overtreffen.

Het verhaal van Solaris is vrij complex, maar dat heeft vooral te maken met de narratieve structuur van de film, een chronologische vertelling die - onderbroken door eveneens chronologische flashbacks - twee verhaallijnen probeert te combineren. Op zich is er niet veel mis met deze manier van vertellen, honderden literaire meesters hebben hem voor Solaris gebruikt en met succes, maar in een film waar de hoofdverhaallijn tergend langzaam wordt ontwikkeld, functioneren de flashbacks zo sterk vertragend dat ze verveling en ergernis in de hand werken.

Solaris is een oceanische planeet die zich gedraagt als een levend organisme en daarom intensief wordt bestudeerd door wetenschappers op aarde. In een ruimtestation dat zich in een baan om de planeet bevindt, zijn twee crewleden in mysterieuze omstandigheden om het leven gekomen; de overlevenden hebben zich in een verregaande staat van paranoia van elkaar afgesloten. Nadat ze enkele alarmboodschappen naar de aarde hebben gestuurd, wordt psychiater Chris Kelvin (George Clooney) - die zelf, na de zelfmoord van zijn vrouw, in een diepe depressie is verzeild geraakt - naar het ruimtestation gebracht. Daar treft hij een bijna desolaat ruimtestation aan dat sporen van geweld draagt; de bemanningsleden zijn in shock, maar naar het hoe en waarom heeft Kelvin het raden. Hij ontdekt dat de wetenschappers in het ruimtestation overvallen worden door hallucinaties waarin ze vrienden en familieleden uit het verleden terugzien. Als zijn overleden vrouw verschijnt, ervaart hij dat de verschijningen meer zijn dan hallucinaties: zijn vrouw is een uit zijn herinneringen aan haar vleesgeworden entiteit. Zijn deze entiteiten een manier van het organisme dat op Solaris leeft om met hen te communiceren, of probeert Solaris door psychologische oorlogvoering zich van de indringers te ontdoen?

Solaris stelt enkele pertinente vragen over het wezen van de zijnservaring en over het bestaan. Lems klassieker, net als Tarkovsky's verfilming, stelt meer vragen dan hij beantwoordt en laat ruimte voor interpretatie en zelfreflectie. Soderberghs versie blijft trouw aan het bronmateriaal, maar geeft de psychologische uitwerking van vooral het liefdesverhaal een Hollywoodse inkleuring die niet geheel op zijn plaats is binnen het anders erg steriel vertelde hoofdverhaal. Clooney acteert op automatische piloot - hij heeft veel scènes in zijn eentje, waarin niks gezegd moet worden, en waarin hij niet veel meer moet doen dan een beetje diepzinnig kijken en af en toe de wenkbrauwen fronsen. Die scènes geven Cliff Martinez' score dan weer de kans om te schitteren. Martinez, met wie Soderbergh eerder al samenwerkte voor films als Traffic, The Limey and Sex, Lies and Videotape, componeerde een mooie score die, ondanks de vele elektronica, traditioneler is dan we van hem gewend zijn.

Ondanks het technologische sausje is Solaris in wezen geen sciencefictionfilm, maar een filosofisch traktaat over een aantal wezenlijke levensvragen (hoewel anderen dan weer zullen zeggen dat alle goede sciencefiction dat eigenlijk hoort te zijn). Wie spannende ruimteachtervolgingen, lichtsabelduels of monsterlijke robotrassen verwacht, zal bedrogen uitkomen. Maar wie knap vormgegeven cinema of een diepgaand staaltje onderzoekspsychologie verwacht, komt ongetwijfeld ook bedrogen uit, want daarvoor zitten Soderbergh, Clooney en trawanten met deze film te comfortabel in hun pluche Hollywoodfauteuil. De film heeft het tempo van een art-housefilm vol diepzinnigheden, maar mist de diepgang, de visie en vooral de authenticiteit om Lems verhaal eer aan te doen.