Maar wat als u geen Matrixadept bent? Stel dat u delen 1 (1999) en 2 (2003) hebt gemist. Kunt u dan als onbeschreven blad de zaal instappen en genieten van dit derde deel? Tot op zekere hoogte wel, natuurlijk. De Matrixsaga probeert namelijk zijn nauwkeurig uitgedachte (en met verschillende religies en overtuigingen verweven) filosofie te paren aan een visuele vormgeving die zijn gelijke niet kent. En om de veel bewierookte bullet time sequenties, gevechtschoreografieën van Yuen Wo-Ping en computergegenereerde veldslagen tussen mens en machine te kunnen op prijs stellen, hebt u hoogstwaarschijnlijk geen voorgeschiedenis nodig. Als u echter de gehele film wil doorgronden, is wat feitenkennis over de Matrixwereld op dit moment best op zijn plaats. Daarom deze stand van zaken na The Matrix en The Matrix Reloaded.
Zeggen en schrijven 1999. Thomas Anderson is programmeur bij een respectabel softwarebedrijf en op het eerste gezicht een gewone jongen. De nachten brengt hij echter ook door achter zijn computer, en onder de schuilnaam Neo maakt hij zich schuldig aan 'zo goed als elke denkbare computermisdaad'. Het is in die hoedanigheid dat Neo tegelijkertijd wordt opgespoord door überhacker Morpheus en zijn volgelingen, en een stuk of wat agenten van een geheim opsporingsbureau. Het is Morpheus die Neo het eerst kan bereiken, en laatstgenoemde uit de handen van zijn belagers weet te houden. Een rode pil en een hallucinante wedergeboortesequentie later, leert Neo dat er meer aan de hand is in het wereldje waarin hij dacht te leven. Het is ondertussen immers al lang geen 1999 meer en van de wereld zoals wij hem nu kennen, blijft zo goed als niets meer over na een nucleaire holocaust. Die is er gekomen na de ontwikkeling van 's werelds eerste volledig onafhankelijke AI-systeem (een computersysteem met een bewustzijn en denkvermogen, vergelijkbaar met dat van de mens). Dit AI kwam in opstand en startte vervolgens een volledig eigen ras, bijgenaamd de Machines. De mensheid dacht zich via een wanhoopsdaad nog te kunnen redden, namelijk door een nucleaire winter te veroorzaken en zo de Machines toegang te ontzeggen tot de meest overvloedige energiebron op aarde, het zonlicht. Zo tekende ze echter zo goed als haar eigen doodvonnis en werd ze zelf gedecimeerd. De Machines heersen nu dus over de aarde en gebruiken zelf de menselijke lichaamswarmte als energiebron. Daartoe kweken ze mensen in uitgestrekte kropvelden met cocons en houden ze ze kunstmatig in leven.
Het jaar 1999, en de wereld waarin Neo dacht te leven is dus een computersimulatie opgezet door de Machines. Deze computersimulatie wordt de Matrix genoemd. Morpheus en de andere rebellen zijn echter uit de Matrix geplugd, noem het bevrijd, en kunnen gaan en staan waar ze willen in de echte wereld. Ze verplaatsen zich via futuristische schepen of bevinden zich in de laatste nog overblijvende rebellenstad genaamd Zion, ergens onder aardkorst dicht bij de aardkern. Ze kunnen zich via hun schepen ook op welbepaalde plaatsen een weg in de Matrix hacken en zich zo ook in die 'wereld' verplaatsen. Morpheus zelf heeft veel weg van een determinist die rotsvast gelooft in de voorspellingen van The Oracle (een ogenschijnlijk transcendent wezen dat de toekomst kan voorspellen en zich aan de rebellen openbaart als een oude vrouw) en daar zelfs zijn eigen leven voor veil heeft. Volgens één bepaalde profetie van The Oracle zou het einde van de heerschappij van de Machines ingeluid worden door de heropstanding van The One, de eerste mens die zich kon onttrekken aan de Matrix en die eigenhandig verschillende anderen wist te bevrijden, zo effectief de rebellie op gang brengend. Morpheus gelooft dat Neo The One is en wordt in die overtuiging gesteund door Trinity, een jonge vrouwelijke hacker aan wie The Oracle ooit had voorspeld dat zij verliefd zou worden op The One.
Aan de andere kant van het spectrum vinden we de Machines. Over hen is tot op dit punt nog niet zo veel geweten, maar des te meer over het 'wapentuig' dat zij in de strijd gooien om de mensheid in bedwang te houden. Die strijd speelt zich zoals gezegd dus af op twee fronten. In de 'echte wereld' worden de rebellenschepen het leven zuur gemaakt door zogenaamde Sentinels. Dit zijn tuigen met een beperkte eigen intelligentie die als hoofdopdracht hebben meegekregen 'search and destroy'. Zij zien er ongeveer uit als groot uitgevallen octopussen en jagen over het algemeen in kleine groepjes. Het enige afdoende middel van de rebellen tegen deze wachters is de EMP of elektromagnetische puls (bij ons onder meer bekend als nevenverschijnsel van een nucleaire explosie), die de transistors van elk elektrisch apparaat binnen een bepaalde straal overbelast en zodoende onklaar maakt. De Sentinels zijn in feite nog maar klein bier vergeleken met de afgezanten van de Machines in de Matrix zelf: de zogenaamde Agents. Laten we Morpheus zelf even het woord doen over hen: " Sentient programs. They can move in and out of any software still hard wired to their system. That means that anyone we haven't unplugged is potentially an agent. Inside the Matrix, they are everyone and they are no one. We have survived by hiding from them, by running from them. But they are the gatekeepers. They are guarding all the doors. They are holding all the keys, which means that sooner or later, someone is going to have to fight them... I've seen an agent punch through a concrete wall. Men have emptied entire clips at them and hit nothing but air. Yet their strength and their speed are still based in a world that is built on rules". Het dominante alpha-mannetje onder de Agents heet Smith. Hij is zijn rol als babysitter van de mensen in de Matrix grondig zat en wil dan ook wat graag komaf maken met die lastposten van rebellen. Op het einde van deel 1 lukt het hem ei zo na Neo uit te schakelen maar deze laatste slaagt er met wat hulp van Trinity in terug recht te krabbelen en de rollen om te keren. Neo kan nu de code van de Matrix zien en naar believen veranderen, iets waarvan hij dankbaar gebruik maakt om een stuk of wat kogels in volle vlucht te stoppen, zelf te vliegen én Agent Smith uit te schakelen. Is hij dan toch The One?
Om dat te weten te komen moet hij in deel 2 volgens The Oracle de Source binnengaan, een gedeelte van het Machine mainframe dat enkel toegankelijk is via een achterpoortje in de Matrix. Er is haast bij ook, want de Machines hebben ondertussen Zion weten te lokaliseren en hebben 250 000 Sentinels de opdracht gegeven een tunnel door de aardkorst te boren om zo Zion te kunnen vernietigen. Het probleem is dat de Matrix ondertussen licht is veranderd. Dat is vooral te merken aan de toegenomen vaardigheden van de Agents, zoals Neo aan den lijve ondervindt. Agent Smith verdient hierbij een eervolle vermelding; niet alleen heeft hij de confrontatie met Neo aan het einde van deel 1 blijkbaar overleefd, hij heeft er zelfs een souvenir aan overgehouden: hij kan nu onafhankelijk van de bevelen van het mainframe in de Matrix bewegen. En hij kan zichzelf vermenigvuldigen door de code van willekeurige personen in de Matrix te overschrijven met die van hemzelf. Door de 'geest' van de rebel Bane in de Matrix over te nemen en terug te transfereren naar de real world heeft Smith nu dus ook toegang tot Zion! Enkel Neo schijnt Smith niet te kunnen overnemen in de Matrix.
Om in de Source te geraken, moet Neo de hulp inroepen van The Keymaker. Deze laatste beschikt namelijk, zoals zijn naam doet vermoeden, over de sleutel op elke deur in de Matrix. Dit brengt ons bij het volgende probleem: The Keymaker zit opgesloten in het kasteel van de Merovingian. Dit is op zijn beurt een nogal schimmig figuur met behoorlijk wat macht die zich ophoudt in de Matrix met zijn vrouw Persephone. Blijkbaar heeft de Merovingian ook een eitje te pellen met The Oracle, maar hoe die vork in de steel zit zullen we pas in deel 3 te weten komen. Niet zonder slag of stoot, en met wat hulp van Persephone, weten de drie helden The Keymaker uiteindelijk te bevrijden en begeven ze zich naar het gebouw waarin zich het achterpoortje in de Matrix bevindt. Ondertussen hebben ze ook hulp gekregen van de bemanning van twee andere rebellenschepen, waarvan er eentje onder leiding staat van Niobe, een ex van Morpheus. Met hun hulp wordt het drievoudige beveiligingssysteem van het gebouw uitgeschakeld en opent Neo de deur die leidt naar de Source.
Eerst ontmoet Neo The Architect, de bedenker van The Matrix. Blijkt dat de Matrix al veel ouder is dan oorspronkelijk gedacht, en dat dit al de zesde versie is. The Architect legt uit dat Neo een essentieel onderdeel is in de cyclische strategie van de Machines om een Matrix te bouwen die niemand meer verwerpt. We zijn ondertussen aan het einde gekomen van de zesde cyclus en Neo krijgt de keuze die zijn vijf voorgangers ook telkens moesten maken: deur 1 of deur 2. Deur 1 leidt naar The Source, Zion wordt vernietigd door de Sentinels en Neo moet 16 vrouwen en 7 mannen uit de Matrix kiezen om Zion terug op te bouwen. Eerst moet de Matrix wel worden geüpdatet met de (ervarings)code die Neo ondertussen heeft opgedaan. Deur 2 leidt terug naar de Matrix en naar Trinity die op het punt staat de strijd met een Agent te verliezen. In dit laatste geval zal de noodzakelijke update van de Matrix echter niet kunnen gebeuren en zal er een cataclysmic system crash optreden, aldus The Architect. Alle nog ingeplugde mensen zullen sterven en, samen met de vernietiging van Zion, betekent dit de effectieve vernietiging van het menselijk ras. Neo kiest uiteindelijk toch voor deur 2 en redt Trinity. Terug in de real world wordt hun schip, de Nebuchadnezzar, aangevallen en uitgeschakeld door Sentinels. Neo, Trinity en Morpheus ontsnappen ternauwernood en worden opgepikt door een ander rebellenschip, de Hammer, dat hen ter hulp komt. Neo is ondertussen echter in een soort coma geraakt nadat hij zijn krachten, die hij normaal enkel in de Matrix bezit, heeft aangewend tegen de Sentinels (in de echte wereld). Wat heeft Bane, die ook in comateuze toestand wordt aangetroffen tussen de wrakstukken van een rebellenschip, daarmee te maken?
TO BE CONTINUED