THE LAST SAMURAI

Niet dat regisseur Edward Zwick even snel op de trein van de recente samoeraihype wou springen om zijn deeltje van het geld bijeen te graaien. De man werkte tussen zijn tv-series Once and Again en Relativity en films als Legends of the Fall en Courage Under Fire meer dan tien jaar aan The Last Samurai en zat dus al met het idee in zijn hoofd voor het zwaard weer zo populair werd in Hollywood. Lange tijd zag het er nochtans naar uit dat Zwick zijn project niet rond zou krijgen. Tot Tom Cruise aan boord stapte. Voor 20 miljoen dollar wilde hij wel de hoofdrol spelen. Voor de producenten een tweesnijdend zwaard: Cruise zou met zijn aanwezigheid het budget over de 100 miljoen dollar hijsen, maar zijn naam zou ook garant staan voor een geheid commercieel succes. Toen Cruise tekende als co-producent en zo een deel van de verantwoordelijkheid torste, bleek alles in kannen en kruiken. Als Cruise zijn diensten aanbiedt, dan weiger je maar beter niet.

Het was al van in het begin duidelijk dat The Last Samurai geen haastwerk zou worden. Cruise verdiepte zich samen met regisseur Zwick en scenarist John Logan (Gladiator) lange tijd in het script en dat laat zich merken aan het uiteindelijke resultaat: The Last Samurai werd niet op een middag op een bierviltje bij elkaar gepend. Cruise zelf ging acht maanden in de leer bij zwaardmeester Nick Powell, de man die ook Russell Crowe voor Gladiator en Mel Gibson voor Braveheart de geheimen van het zwaard bijbracht. Verder moest Cruise in twee jaar tijd onder meer leren paardrijden, een mondvol Japans leren en zijn torso van twaalf kilo extra spieren voorzien. Ook de opnames bleken voor The Cruiser alles behalve makkelijk. Tijdens een uitzinnige gevechtsscène in de gutsende regen liep hij bijna een longontsteking op. Cruise werd tijdens een gevechtsscène ook bijna letterlijk onthoofd. Tegenspeler Hiroyuki Sanada kon naar verluidt zijn zwaard nét op tijd stoppen. Cruise liet het niet aan zijn hart komen. In zowat elk interview hamert hij erop dat hij tijdens de opnames ook écht volgens de keiharde samoeraicode probeerde te leven.

In het begin van de film maken we kennis met Nathan Algren (Tom Cruise), een cynische, afgeleefde veteraan uit de burgeroorlog. Anno 1876 brengt hij zijn dagen in San Franciso al zuipend door als vertegenwoordiger voor een wapenfabrikant. Tot hij van kolonel Bagley de opdracht krijgt om het Japanse leger wegwijs te maken in moderne oorlogstechnieken. Japan staat immers op de drempel van een grote vernieuwing en kwijlt op de Westerse vooruitgang. Die gang van zaken is erg tegen de zin van de samoerai, het oude volk dat eens in dienst stond van de keizer. Algren neemt de opdracht aan, maar al snel blijkt zijn inderhaast bijeengeroepen leger niet opgewassen tegen de samoerai. Algren zelf wordt in de confrontatie zwaar gewond door de samoerai meegenomen naar een afgelegen bergdorpje. Daar moet hij de winter in gevangenschap doorbrengen, maar vooral door toedoen van leider Katsumoto (Ken Watanabe), de krijger Ujiro (Hiroyuki Sanada) en de zachte handen van het mooie meisje Taka, krijgt Algren meer en meer respect voor hun bushido, voor de manier waarop de samoerai leven en vechten. Hij besluit zich bij hen aan te sluiten en het samen tegen het nieuwe, Japanse leger op te nemen.

Je zou eraan gaan twijfelen of het wel kan, maar The Last Samurai is wel degelijk een intelligent geschreven historisch epos geworden in plaats van het zoveelste hersenloze actiespektakel. Er wordt nogal wat nagedacht over de zin en onzin van oorlog en de manier waarop voor de goede zaak gevochten moet worden. Niet voor niets wordt Algren de hele film door geplaagd door herinneringen aan de Amerikaanse burgeroorlog waar hij verplicht werd de Indiaanse bevolking genadeloos af te slachten. Die laffe en gewetenloze manier van vechten staat haaks tegenover de manier waarop de samoerai vechten: vol kracht en mededogen, maar ook vol moed, intelligentie, eerlijkheid en vooral eergevoel. De erecode van de samoerai blijkt sterker en efficiënter dan de moderne oorlogswapens waar het Westen de Japanse keizer inmiddels van voorzien heeft. De vraag of de samoerai ook echt tegen de Japanse vernieuwing standgehouden hebben, werd natuurlijk door de geschiedenis al beantwoord.

Centraal in film, verhaal én marketing staat natuurlijk Tom Cruise. Als Nathan Algren zit hij aan het begin van de film compleet aan de grond en als kijker weet je dat het vanaf dat moment alleen maar beter met hem kan gaan. Zo is het ook met Cruise: hij kan het niet laten om in het begin zijn bezopen figuurtje nogal erg dik in de verf te zetten. Maar naarmate de film vordert, wordt Cruise beter. Zijn altijd wel wollige manier van acteren contrasteert mooi met de ingehouden stijl van veteraan Ken Watanabe, die zich als samoeraileider ontpopt tot Algrens persoonlijke mentor. Hij incarneert ook perfect het dubbele standpunt waar de samoerai voor staan: hoewel zij tégen de keizer vechten, vechten zij eigenlijk ook vóór hem. Tekenend is Katsumoto's uitspraak dat hij zich op één simpel bevel van de keizer van het leven zou beroven. Cruise mag dan wel het uithangbord zijn van The Last Samurai; Watanabe is zonder twijfel gewoon béter en wellicht de enige echte last samurai. Shichinososuke Nakamura schetst met zijn twijfelende en zelfs bange keizer Meji perfect het dilemma waarin hij gevangen zit. 'I am a living God,' zo zegt hij op een bepaald moment in de film, 'as long as I do what they say is right.'

Naast het knappe acteerwerk kan The Last Samurai terugvallen op een adembenemende productie design en kostumering. Er werd vooral opgenomen in Nieuw-Zeeland en Japan, en in de Warner Bros. studio's van Los Angeles werd een volledige Japanse winkelstraat uit het einde van de negentiende eeuw nagebouwd. Oscarwinnaar John Toll voorzag eerder al Legends of the Fall en Braveheart van een epische cinematografie en mag hier nog eens alle registers opentrekken. De actiescènes zelf zijn knap in scène gezet, maar ogen toch minder indrukwekkend dan die in bijvoorbeeld Lord of the Rings - als dat enige referentie zou mogen zijn. Gelukkig staan die actiescènes voortdurend in functie van het verhaal. Ze illustreren de kloof tussen oud en nieuw en vooral de heldenmoed waarmee de samoerai tenonder willen gaan. Zwick brengt dat alles in een opvallend sobere regie. Kunstzinnige shots of overdreven beeldenspielerei is niet aan hem besteed.

Het is net dat béétje extra dat The Last Samurai mist om van een echt meesterwerk te kunnen spreken: iedereen acteert op hoog niveau, Zwick levert een solide regie af, maar daar blijft het dan ook bij. Storender is dat Zwick blijkbaar toch enkele toegevingen aan het grote publiek wou doen. De ontluikende romance tussen Algren en Taka verloopt nogal voorspelbaar en naar het einde toe vervalt de film in overdreven en onnodige pathos. Met een zwak slotakkoord haalt Zwick zelfs onderuit wat hij twee uur lang heeft opgebouwd. Op die manier mist The Last Samurai de perfectie die de oude leermeesters zelf zo mooi nastreefden.