THE PASSION OF THE CHRIST

Aan de ene kant zijn daar de mensen die het eens zijn met de filmmaker en aan de andere kant de tegenstanders van wat de filmmaker heeft willen zeggen. Veel ruimte voor een compromis is er meestal niet. De uiterst gelovige acteur-regisseur Mel Gibson liet zich niet door alle struikelblokken op zijn pad weerhouden van het maken van zijn film waarin hij zijn visie laat zien van het leven van Jezus en de omstandigheden waarin hij de dood vond. Om inmenging van een studio te voorkomen, financierde hij het project zelf vanuit zijn eigen Icon Productions, een onderdeel van Icon Entertainment International. Laat het vooral heel duidelijk zijn dat het hier gaat om zijn VISIE en niet om de absolute waarheid.

Gibson heeft het script voor The Passion of the Christ gebaseerd op de vier boeken Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes uit het Nieuwe Testament van de Bijbel en dan specifiek de verzen waarin beschreven wordt hoe Jezus Christus bedrogen, veroordeeld en aan het kruis genageld werd. Tevens werden door Gibson 'getuigenverklaringen' aangewend van Anna Catherina Emmerich en de Spaanse Maria de Jesús de Agreda; allebei niet de meest zuivere bronnen voor een verhaal als dit, want beide dames hadden visioenen die behoorlijk controversieel waren. De laatste twaalf uur in het leven van Christus heeft Gibson zo accuraat en getrouw mogelijk aan het Geschrift op het scherm proberen te brengen en daar slaagt hij wonderbaarlijk genoeg behoorlijk goed in. Wanneer iemand de moeite neemt om de teksten uit de Bijbel naast de film te houden (wat menigeen zal doen), komt deze persoon al gauw tot de conclusie dat op dit vlak Gibson zeker de plank niet mis heeft geslagen. De teksten, hoewel vertaald in Aramees en Latijn, zijn bijna woordelijk overgenomen en de situaties zijn veelal gelijk aan wat te lezen valt in de eeuwenoude teksten - op een enkele scène na die nodig was om de plot wat uit te bouwen.

The Passion of the Christ begint in de olijftuin van Getsemane op het moment dat Christus zich tot de Here keert omdat hij bang is voor wat komen gaat. Hij weerstaat de verleiding van Satan (in de vorm van een bleke vrouw) en keert terug bij zijn discipelen. Dan verschijnt Judas Iscariot met een groep Romeinen om hem gevangen te nemen en af te voeren naar Kajafas de hogepriester en de hoge raad van de Joden Dat is het begin van een tour-de-fouce die zijn weerga niet kent op het witte doek.

Of dat een positieve aanbeveling is, valt nog maar te betwijfelen. Gibson begint zijn film sereen met een vertwijfelde en beangstigde Christus en direct valt op dat acteur Jim Caviezel (initialen J.C. en ook 33 jaar oud, net als Christus) een uiterst effectieve Christus is die erg veel weg heeft van de Christus die op vele schilderijen en iconen te aanschouwen valt. Maar zodra de eerste Romeinen in beeld verschijnen, verandert de toon drastisch en verandert The Passion of the Christ in een marteling van twee uur waar de bloedspetters letterlijk en figuurlijk vanaf spatten. Deze marteling is niet alleen op Christus van toepassing, maar zeker ook op de kijker, want het publiek moet over een sterk gestel beschikken om de verschrikkingen die Christus moet ondergaan uit te kunnen zitten.

Dit buitensporige geweld is de eerste van de twee achilleshielen van The Passion of the Christ. Christus wordt van meet af aan geen minuut met rust gelaten. Als hij niet door de Joden afgeranseld wordt, zijn het de Romeinen wel die hem een lesje willen leren. Deze afranselingen zijn met een zo ontzettend grafische extreemheid op film gezet dat dit op den duur averechts werkt voor Gibson. Het geweld werkt verdovend waardoor de kijker de film óf uitkijkt in een roes van onverschilligheid of weggaat om de rest maar niet te hoeven zien. De geseling van Christus door de Romeinen is daar een goed voorbeeld van: deze scène omvat in het Geschrift welgeteld drie zinnen en Gibson maakt daar een scène van maar liefst acht minuten van. Zo ook de 'wandeling' naar Golgotha, de plaats waar Christus aan het kruis genageld werd: deze tocht duurt in The Passion of the Christ bijna twintig minuten en omvat in de originele tekst ongeveer vier regels (tijdens deze 'wandeling' ontrafelt Gibson terloops ook nog even het geheim van de lijkwade van Turijn). Gibson heeft zijn gebrek aan materiaal duidelijk verbloemd door het uitrekken van deze scènes en ondanks de pogingen om de sleur van deze scènes te doorbreken met flashbacks blijft het gevoel overheersen dat Gibson hier buiten zijn boekje is gegaan. Een gepaste nuancering van het geweld en een betere balans in de verschillende scènes hadden van The Passion of the Christ een veel evenwichtiger geheel kunnen maken en excuses als: "maar de Here Jezus heeft voor ons echt zo ontzettend geleden", kunnen dit buitensporige geweld zeker niet goed praten.

De tweede achilleshiel is de portrettering van de verschillende groepen mensen die hun aandeel hadden in de dood van Christus. Als eerste zijn daar de Romeinen die door Gibson afgeschilderd worden als een stel meedogenloze bruten en bezetters die zeer tweedimensionaal Jezus mishandelen. Zij zullen in het echt vast geen lievertjes zijn geweest, maar dit is wel heel erg extreem. De figuur van Pontius Pilatus wordt in tegenstelling tot de rest van de manschappen door een erg westers en modern uitziende Hristo Shopov gespeeld. De verzachtende beslissingen van Pilatus naar Christus toe en zijn vertwijfelingen over de kruisiging die hij uit in de gesprekken met zijn vrouw Claudia (Claudia Gerini) geven weliswaar meer diepte aan dit karakter, maar gooien helaas ook meer olie op het vuur van het antisemitisme, want voor de Joodse leiders heeft Gibson niet deze verzachtende elementen ingebouwd in het script. Dit heeft tot gevolg dat het de Joden zijn die uiteindelijk aan het kortste eind trekken in The Passion of the Christ. Zij zijn allen óf streng kijkende geestelijken met dikke baarden ofwel een groep raaskallende meelopers die niets liever willen dan Christus aan het kruis hangen. Deze haast karikaturale portrettering heeft voor een grote hoeveelheid opschudding gezorgd binnen de Joodse gemeenschap en de aantijgingen aan het adres van Gibson over antisemitische ondertonen die gedurende het afgelopen jaar geuit werden door de Joodse gemeenschap blijken toch gestoeld op een solide ondergrond en niet gebaseerd op hysterie zoals velen dachten.

Valt er dan niets positief te melden over The Passion of the Christ? Toch wel. Zo is de prent werkelijk fantastisch opgenomen. Cinematograaf Caleb Deschanel (The Patriot) laat hier een stuk vakwerk zien zoals we dat in tijden niet van hem gezien hebben. De warme tinten van de door fakkels verlichte hallen, de koele tinten van Getsemane en de rauwe werkelijkheid van Golgotha zijn allemaal op fenomenale wijze in beeld gebracht. Weinig films dit jaar zullen dit niveau van vakmanschap kunnen bereiken. Tevens zijn de aankleding van de sets van Carlo Gervasi (Titus) en de detaillering van de kostuums van Maurizio Millenotti (Malèna) een lust voor het oog en zal zeker iedereen kunnen behagen. Gibson koos er ook voor om The Passion of the Christ niet in het Engels maar in het Aramees en Latijn te schieten. Dit leverde voor de acteurs een behoorlijke kluif op, maar ze weten hier toch overtuigend genoeg gestalte aan te geven en dat levert zeker een apart schouwspel op. Het is misschien wat raar dat Pilatus in zijn moerstaal Latijn in Jeruzalem kan praten tegen het volk, maar dat zij Gibson dan maar even vergeven. Het resultaat is goed genoeg uitgewerkt om in ieder geval niet vervelend te worden en zal zeker als curiositeit de filmgeschiedenis in gaan.

Ook qua acteren zit The Passion of the Christ stevig in elkaar, gezien het materiaal waar de acteurs mee moesten werken. Jim Caviezel steelt natuurlijk de show in de rol van zijn leven, Jezus Christus. Zijn overtuiging is broodnodig om The Passion of the Christ boven alle rariteiten uit te doen stijgen. Ondanks de enorme lading make-up effecten (die soms tien uur voorbereiding in beslag namen) is het de blik in zijn ogen (die een curieuze kleur hebben) die alle pijn en lijden aan de kijker overbrengt. Naast Caviezel zien we ook de Roemeense Maia Morgenstern als Moeder Maria en Monica Bellucci als Maria Magdalena. Maar hun rollen zijn in The Passion of the Christ gereduceerd tot huilerige schijnheiligen die niet meer zijn dan een voetnoot. Verder zien we nog relatief onbekende acteurs en actrices als Rosalinda Celentano (Satan), Francesco De Vito (Petrus), Hristo Jivkov (Johannes), Mattia Sbragia (Kajafas), Jarreth J. Merz (Simon) en nog vele vele anderen. Enige voorkennis van het bijbelverhaal is bij deze personages geen overbodige luxe, hoewel The Passion of the Christ ook zonder voorkennis goed te volgen is.

Al met al is The Passion of the Christ een teleurstellende, onrustbarende film en tegelijk ook een visueel zeer bevredigende film, zelfs met die gruwelen nog vers op het netvlies gebrand. Teleurstellend is de film omdat het geheel genuanceerder had gekund, onrustbarend is de film in die zin dat ten tijde van dit schrijven er al op diverse plekken in de Verenigde Staten door deze film antisemitische klanken te horen en zien zijn. Gibson kan dan misschien volhouden dat dit niet de bedoeling was, maar dat mag hij dan aan die mensen gaan uitleggen die het wel zo ervaren hebben. De tijd zal leren of deze ontwikkelingen ook echt wortel zullen kunnen schieten in de huidige samenleving. Het is in ieder geval verfrissend om weer eens een film te zien waarover veel te zeggen valt. Dat gebeurt helaas veel te weinig in het huidige filmklimaat. The Passion of the Christ is zonder meer een moedig stuk cinema, maar het is zeker niet een film om zonder handschoenen aan te pakken. Ga vooral kijken en vorm een eigen mening.