Close Encounters is het verhaal van Roy Neary (Richard Dreyfus), een vader van drie kinderen en liefhebbende echtgenoot van Ronnie (Teri Garr). Hij woont in een typische Amerikaanse buitenwijk, maar toch ontbreekt er iets in zijn leven. Hij is geen religieus man, maar wanneer hij op een avond bezoek krijgt van een buitenaards wezen (de ontmoeting van de eerste soort) heeft hij opeens wel de onverklaarbare drang tot het vinden van deze mysterieuze voorwerpen in de lucht. Langzaam maar zeker raakt hij meer in de ban van de gebeurtenissen rond de UFO's en vervreemdt hij steeds meer van zijn gezin. Zijn zoektocht brengt hem in contact met andere 'bekeerden' met wie hij achter de waarheid aan gaat. Dit culmineert in een ontmoeting met de wezens die zijn weerga niet kent in de filmgeschiedenis.
In oude sciencefiction films vallen weinig vriendelijke buitenaardse wezens op te merken. Films als War of the Worlds, The Thing en Invasion of the Body Snatchers waren altijd bevolkt met wezens die uit waren op uitroeiing van het menselijke ras. Spielberg zag dat het ook anders zou moeten kunnen. Buitenaardse wezens hoeven per slot van rekening niet altijd slecht te zijn. Spielberg was echter wel zo slim om de wezens niet van meet af aan als vriendelijk neer te zetten. Hij presenteert ze als een groot mysterie die voor ons gevoel initieel weinig goeds in de zin hebben. De openingsscène illustreert dat uitstekend. Waarom moesten de wezens zo nodig een compleet eskader van vliegtuigen meenemen en waar zijn de piloten? Meteen zet Spielberg een film neer die intrigeert en de kijker niet gemakkelijk loslaat. Dit onbehaaglijke gevoel wordt nog eens versterkt door de ontvoering (de ontmoeting van de tweede soort) later in de film van de kleine Barry door de wezens in een spectaculaire scène waarin Spielberg actrice Melinda Dillon echt de stuipen op het lijf jaagt en het stelselmatige gek maken van de mensen die zich als uitverkorenen in drommen vervoegen bij de zogenaamde Devil's Tower in Wyoming, de plek die de buitenaardse wezens hebben uitgekozen voor hun landing. Eigenlijk is het pas een half uur voor het einde van de film echt duidelijk dat we hier te maken hebben met goedaardige wezens en dat het militaire apparaat wel eens als boosdoener aangewezen kan worden (alhoewel die ook niet goed weten wat ze met de situatie aan moeten).
In plaats van zijn film te brengen als een vlakke achtervolgingsfilm neemt Spielberg rustig de tijd om zijn hoofdpersonen uitgebreid te introduceren. Zo komen we er al gauw achter dat Roy een opvliegerig mannetje is die vaak een iets te kort lontje heeft als het aankomt op zijn kinderen. Roy is een ongewone keuze om de belangrijkste protagonist te zijn - men kan zich wel goed met hem vereenzelvigen, maar in essentie is Roy een heel erg vervelende man. Maar wanneer hij letterlijk en figuurlijk het licht ziet op een avond dat hij plotseling naar zijn werk geroepen wordt, verandert hij in een persoon die meer heeft van een religieuze fanaticus dan een liefhebbende vader. Dreyfus is uitstekend in deze rol van de gewone man die iets heel erg ongewoons meemaakt. De weg die hij aflegt is zeer intens in beeld gebracht door Spielberg met als hoogtepunt de scène waarin hij als een klein kind radeloos met kleren aan in bad ligt, daarmee zijn familie op stelten zettend (een scène die niet in de originele bioscoopversie te zien was). Spielberg is zeer pienter in het portretteren van een gezinssituatie waar veel mensen zich in kunnen herkennen. Geen nette opgeruimde kamers en rustige gesprekken, maar de chaos die een gezin met drie kinderen al gauw kenmerkt. Het is deze chaos die prachtig afsteekt tegen de koele gecoördineerde manier van werken van de andere 'helden' in Close Encounters: de wetenschap.
Aan het hoofd van deze groep wetenschappers staat de Fransman Lacombe, gespeeld door regisseur François Truffaut. Dit is wederom een opmerkelijke keuze, want hiermee geeft Spielberg de leiding van zo'n belangrijk evenement uit handen van de Amerikanen. Toch is de keuze voor de acteur Truffaut aan de andere kant weer niet vreemd, want Spielberg en Truffaut hebben heel wat gemeen. Een ontegenzeggelijke liefde voor film en een sterke affiniteit in hun werk met kinderen kenmerken beide filmmakers. Truffaut was naar eigen zeggen zeer tevreden over de film en was zeer onder de indruk van het feit dat er eigenlijk helemaal geen slechteriken in voorkwamen. Daar komt nog een element naar voren dat Close Encounters anders maakt dan andere films: de opbouw van de film. Aan de ene kant is de film perfect opgebouwd volgens de regels van de drie aktes: opening, confrontatie en ontknoping - in dit geval is de film op te delen in drie episodes van ongeveer veertig minuten die corresponderen met de drie verschillende soorten ontmoeting met buitenaardse wezens: 1) visueel bewijs, 2) fysiek bewijs en 3) de echte ontmoeting. Maar aan de andere kant ontbeert de film ook enige confrontatie (op een enkele achtervolgingsscène na). In die zin speelt Spielberg een heel erg gevaarlijk spel, want geen confrontatie betekent al gauw verveling bij het publiek. Spielberg weet echter de ontwikkelingen zo snel op elkaar te laten volgen en de karakters zo interessant te houden, dat de kijker de kans niet krijgt om verveeld te raken.
Naast de uitstekende rolverdeling, het script en de visuele effecten was er nog een element dat van Close Encounters echt een geheel zou maken: de muziek. Na samengewerkt te hebben met John Williams bij Jaws en Sugarland Express besloot Spielberg om de inmiddels legendarische componist weer aan boord te halen voor een muziekextravaganza waar elke componist van droomt. Eerder componeerde Williams al de simpele, maar zeer effectieve muziek voor Jaws en nu kreeg hij de kans om de vijf onvergetelijke noten te verzinnen waarmee alles begint. Deze vijf noten worden door een enorme menigte in India voorgelegd aan onderzoeker Lacombe en vormen de sleutel tot de communicatie met de wezens. Deze laatste ontmoeting (de ontmoeting van de derde soort) is op beeld gezet met een pracht en praal die maar weinig te zien is op het grote scherm. De veertig minuten durende sequentie werd opgenomen in een enorme hangar, want geen conventionele studio kon een decor van die grootte herbergen. De opnamen van de beelden namen de helft van de totale opnameduur in beslag. Voor de visuele effecten werd de hulp ingeroepen van Douglas Trumbull, die eerder verantwoordelijk was voor Kubrick's 2001: A Space Odyssey. Trumbull zou er een onvergetelijk spektakel van maken met veelkleurige UFO's die vlak boven de wetenschappers hangen en een moederschip dat zo enorm groot is dat het meer op een vliegende stad lijkt dan op een vliegende schotel. Prachtig lichtspel en een perfecte samenwerking tussen het geluid van Gene Cantamessa, de muziek van John Williams en de effecten van Douglas Trumbull maken van deze afsluiter een van de meest onvergetelijke cinematografische ervaringen aller tijden.
Net als de films van zijn goede vrienden Francis Ford Coppola (Apocalypse Now: Redux) en George Lucas (de Star Wars Special Editions) heeft ook Spielberg zich al twee keer laten verleiden tot het opnieuw uitbrengen van zijn film. Twee jaar na de release in 1977 bracht Spielberg al de zogenaamde Special Edition uit die, hoewel korter, nieuwe scènes bevatte waaronder een blik in het interieur van het moederschip. Deze versie heeft het lang uitgehouden, maar was toch nog niet goed genoeg, want Spielberg miste wel het een en ander aan essentieel materiaal. Een Collector's Edition in 1998 was het gevolg. De scène binnen in het moederschip werd weer weggesneden en een aantal karakteropbouwende scènes voor Dreyfus en Dillon werden weer toegevoegd. Welke versie de beste is, moet iedereen voor zichzelf uitmaken, want Spielberg vindt dat de verschillende versies prima naast elkaar kunnen overleven. Veel goeds voor de structuur betekende de laatste Collector's Edition niet, want de drie-keer-veertig-minuten structuur waar hierboven over gesproken werd, gaat in deze versie helaas niet meer op.
Close Encounters werd in hetzelfde jaar uitgebracht als Star Wars: A New Hope en in zekere zin was het het succes van George Lucas' film die Columbia een broodnodige duw in de rug gaf om Close Encounters meer serieus te gaan nemen. Dat is ze niet duur komen te staan, want Close Encounters was een enorme hit in de bioscopen. Hoewel Star Wars meestal de gezien wordt als de film die het sciencefiction genre weer nieuw leven ingeblazen heeft, is het zeker niet minder waar dat Close Encounters daar ook een steentje toe bijgedragen heeft. Star Trek en Alien zijn goede voorbeelden van series die zonder deze twee films waarschijnlijk lang niet zo populair waren geweest of misschien niet eens bestaan zouden hebben. Voor Spielberg betekende Close Encounters een heleboel omdat hij nu eindelijk ook als persoon de erkenning kreeg uit de hoek van de oscars. Hij werd genomineerd als regisseur - Woody Allen won in dat jaar - en de film als geheel kreeg maarliefst acht nominaties waarvan er één werd verzilverd (voor Beste Cinematografie).
Drie films later keerde Steven Spielberg terug naar het onderwerp van de buitenaardse wezens met het magnifieke ET: The Extra Terrestrial, waarin hij de ontmoeting van de derde soort nog eens stilletjes overdeed met zoveel gevoel dat menig kijker niet met droge ogen naar huis ging. Door de jaren heen is gebleken dat Close Encounters of the Third Kind een film is die tijdloos is en bijna dertig jaar na de eerste release nog steeds fier overeind staat. Close Encounters of the Third Kind geldt als één van de beste werken van Spielberg en dat is een gewaagde uitspraak over een man wiens werk ook films als Schindler's List en Raiders of the Lost Ark behelst.