THE FOG OF WAR

Deze uitspraak slaat de spijker recht op de kop als we kijken naar het onderwerp van The Fog of War: Eleven Lessons from the Life of Robert S. McNamara, de nieuwe documentaire van Errol Morris: Robert Strange McNamara. Robert S. McNamara is een briljant statisticus en was minister van defensie onder twee presidenten, John F. Kennedy en Lyndon B. Johnson. Hij was een speler in de afloop van de Tweede Wereldoorlog (hoewel dit niet bij iedereen bekend is), tijdens de Varkensbaai-crisis heeft hij een centrale rol gespeeld en ook in de aanloop naar de Vietnamoorlog was hij ruimschoots aanwezig. In menig geschiedenisboek wordt hij afgeschilderd als een uitermate calculerende man zonder gevoel voor menselijk leed en het brein achter veel dubieuze beslissingen van de presidenten waaronder hij werkte.

Het was na het lezen van McNamara's autobiografie, In Retrospect, dat Errol Morris (The Thin Blue Line) het idee kreeg dat er meer gaande was in het hoofd van deze interessante persoon. Hij wilde McNamara zelf het woord laten doen en zijn kant van het verhaal laten vertellen. Dit is meteen ook het moment om te vertellen dat The Fog of War zeker geen objectieve documentaire is en Morris doet daar ook geen enkele poging naar. Dit is het verhaal van McNamara en van niemand anders - of je het nu wil geloven of niet.

Aan de hand van elf stellingen neemt McNamara ons mee op de reis die hij gemaakt heeft vanaf het moment dat hij geboren werd in San Francisco tot ver na zijn aftreden als minister van defensie. In samenwerking met de woorden van McNamara spreekt Morris een grote hoeveelheid historisch materiaal aan dat verhelderend werkt bij het bepalen van de rol van McNamara in diverse historische gebeurtenissen. Zo heeft Morris de hand weten te leggen op bandopnamen uit het Witte Huis waarop gesprekken te horen zijn tussen McNamara en zijn presidenten. De conclusies die hieruit getrokken kunnen worden, komen veelal overeen met de woorden van McNamara zelf. Dat geeft The Fog of War in ieder geval het voordeel van eventueel aanwezige twijfel.

Wat McNamara zo geloofwaardig maakt, is de manier waarop hij kritisch kan kijken naar zijn eigen daden. Hij verandert hierdoor in een mens in plaats van een koude politicus. Daardoor kunnen we ons als kijker - gedeeltelijk - verplaatsen in zijn positie. Morris bewerkstelligt dit vooral door het gebruik van zijn uitvinding, de Interrotron. Een apparaat dat hem in staat stelt om iemand te interviewen en tegelijk deze persoon recht in de ogen te filmen. Door deze werkwijze ontstaat er vaak oogcontact met de kijker, wat een intieme sfeer tot gevolg heeft.

Natuurlijk is het ook de interviewtechniek van Morris die essentieel is voor het slagen van een film als deze. Hij geeft McNamara enorm veel ruimte om opzienbarende uitspraken te doen (Morris heeft twintig uur aan opnamen!). De meest opvallende uitspraak is dat hij zichzelf ziet als een oorlogsmisdadiger als het aankomt op bombardementen die aan het einde van de Tweede Wereldoorlog gegooid zijn op Japanse steden, terwijl de oorlog op dat moment eigenlijk al beslecht was. Hij vertelt ook dat de Vietnamoorlog eigenlijk één grote vergissing was. Leg dat maar eens uit aan al die veteranen. Morris brengt deze uitspraken zeer indringend in beeld door een bliksemsnelle montage hierop los te laten.

De antwoorden die McNamara geeft op de vragen van Morris maken een heleboel duidelijk, maar ze pleiten hem zeker niet vrij. Waarom gaf hij bijvoorbeeld zijn fiat voor de bombardementen op Noord-Vietnam? Waarom ging hij akkoord met de uitbreiding van de troepenmacht in Vietnam met 200.000 man? Het beeld dat we krijgen van McNamara is dat van een man die op dat moment de beslissingen nam die op dat moment als juist naar voren kwamen. We zijn allemaal onderhevig aan manipulatie van buitenaf en maken ons allemaal schuldig aan manipulatie. Het is allemaal ingewikkelde materie, maar zeker geen nutteloze.

The Fog of War is behalve een intrigerend onderzoek naar de innerlijke werking van een mens, ook een uiterst relevante film, omdat de lessen die McNamara ons voorlegt als een sjabloon over de crisis in Irak gelegd kunnen worden. Daar moet wel weer tegenover gezet worden dat de opnamen van de interviews een jaar voor het begin van de oorlog in Irak zijn opgenomen. Dat geeft The Fog of War een angstaanjagende relevantie, die in de jaren die nog gaan komen waarschijnlijk helaas te vaak op zal gaan.