Eternal Sunshine of the Spotless Mind gaat over Joel Barrish (Jim Carrey), een rustige man die er op een dag achter komt dat zijn vriendin (Kate Winslet) hem, door middel van een futuristische procedure, uit haar geheugen heeft laten wissen. Uit pure wanhoop beslist Joel om dezelfde procedure te ondergaan om zo de pijn van de breuk te verzachten. Joel wordt zich echter tijdens de procedure, die eigenlijk onder narcose zou moeten gebeuren, bewust van wat er staat te gebeuren. Hij begint een waanzinnige tocht door zijn eigen herinneringen om zo zijn geliefde ervan te overtuigen dat hij nog van haar houdt. Geen gemakkelijke materie, maar dat maakt Eternal Sunshine of the Spotless Mind juist heerlijk uitdagend.
Het idee achter Eternal Sunshine of the Spotless Mind is afkomstig van regisseur Michel Gondry (Human Nature) en Pierre Bismuth. Zij vroegen zich af hoe je je zou voelen als je een kaartje in de bus zou vinden met daarop de mededeling dat een andere persoon je heeft verwijderd uit zijn of haar geheugen en of je zo vriendelijk zou willen zijn om geen contact op te nemen met deze persoon. Bismuth en Gondry hadden al snel door dat zij niet de aangewezen personen waren om dit gegeven om te bouwen tot een werkbaar script.
Kaufman was voor hen de juiste persoon om het prachtige script voor Eternal Sunshine of the Spotless Mind te schrijven. Een script over het geheugen en hoe onze herinneringen onze persoonlijkheid bepalen. Of dit nu goede of slechte herinneringen zijn, dat maakt niet uit. Het één kan niet zonder het ander bestaan. Jin en Jang. Michel Gondry kon met zijn extreem scherpe visuele stijl het mogelijk maken om het intrigerende werk van Kaufman tot leven te wekken. Deze tweede samenwerking tussen deze twee heren (de eerste was Human Nature) levert een film op die tot de beste van 2004 gerekend moet worden.
Wat eerder nog miste in Kaufman's werk was een uitmuntende cast die op hun beurt weer in staat moesten zijn om de diepe filosofische kwesties in het script effectief te mengen met een gevoel voor (vooral zwarte) humor. Jim Carrey bood zichzelf na het lezen van het script aan voor de rol van Joel. Wat betekent dat hij zijn derde serieuze rol speelt na The Truman Show en Man on the Moon (waarin hij de rol speelde van Andy Kaufman, toeval?) Hij is geknipt voor het werk van Charlie Kaufman gezien Carrey's affiniteit met personages die net even iets verder van de werkelijkheid staan dan een normaal iemand. Toch is Joel een onkarakteristiek personage voor Carrey, want hij speelt het tegenovergestelde van wat we gewend zijn; geen gekke bekken, waardoor het zelfs lastig is om hem op het eerste gezicht te herkennen met zijn uitgestreken gezicht. Een mooie ingetogen rol, die de kijker nog lang zal heugen.
Hetzelfde geldt voor Kate Winslet. Haar kennen we als iemand die uitstekend en betrouwbaar werk aflevert, maar altijd in een strak keurslijf zit. Het siert haar dat zij met de rol van Clementine haar grenzen verlegt naar deze iets absurdere materie. Kate Winslet lijkt wel haar persoonlijkheid te hebben verwisseld voor die van Jim Carrey: ze springt rond, ratelt aan één stuk door en is zeker 'the life of the party' in deze film. Maar Clementine is ook een beschadigde ziel en wil niks meer weten van Joel. Toch bestaat ze nog in het hoofd van Joel. Ga maar na wat een zooitje dat oplevert als Joel haar op gaat zoeken in zijn eigen hoofd en nieuwe herinneringen gaat aanmaken die niet gemarkeerd zijn voor behandeling in de procedure. Het is gekmakend om in detail de gedachtegangen van Kaufman te ontrafelen en deze zullen nog lang voer zijn voor vele discussies.
Naast de twee sterren aan het hoofd van de film vinden we ook nog een aantal grote namen in essentiële bijrollen: Tom Wilkinson (Shakespeare in Love) als de bedenker van de procedure; Mark Ruffalo (My Life Without Me) en Kirsten Dunst (Spider-Man 2) als een verliefd stel dat de drankenkast van Joel plundert tijdens zijn behandeling, en Elijah Wood (The Lord of the Rings) als de stille aanbidder van Clementine. Met een ondersteunende cast als deze heb je als regisseur toch weinig te klagen.
Een groot gedeelte van de charme in Eternal Sunshine of the Spotless Mind is te wijten aan de visuele stijl van regisseur Michel Gondry. Deze visionair is al jarenlang bezig met het maken van uitermate inventieve videoclips voor met name The Chemical Brothers, Björk en Daft Punk. Hij behoort tot de groten op dit gebied naast regisseurs als Chris Cunningham en Spike Jonze (Being John Malkovich). Eternal Sunshine of the Spotless Mind is veel donkerder van opzet dan op eerste gezicht aangenomen zou worden en het kost af en toe wel wat moeite om goed te bepalen wat Gondry precies wil zeggen met zijn beelden. Deze inspanning levert dan weer wel een weelde aan details op die onmogelijk in één keer kijken allemaal gevonden kunnen worden.
Zo zien we in een sleutelscène hoe Joel zijn Clementine confronteert met de 'werkelijkheid' in de boekwinkel waar zij werkt... op zich niets bijzonders, maar op de achtergrond verdwijnen één voor één de titels van de boeken. Dit is op een zo perfecte (toepasselijk) manier gedaan dat dit iets is waar de kijkers bij de eerste keer snel overheen zullen kijken. Schaadt dit de ervaring van het kijken van Eternal Sunshine of the Spotless Mind? Nee... in tegendeel zelfs, dit verrijkt de ervaring juist en maakt het plezier van het nog een keer kijken van Eternal Sunshine of the Spotless Mind nog groter.
Eternal Sunshine of the Spotless Mind is een zeldzaam mooie film waarin bijna alle puzzelstukken perfect op de juiste plaats lijken te vallen: regie, acteurs, script en wat niet meer. Het klopt gewoon allemaal. Zij het in de gekronkelde wereld van Kaufman (die beweert al jaren geen drugs meer te hebben gebruikt). Eternal Sunshine of the Spotless Mind heeft voor iedereen iets herkenbaars in zich, zolang er maar een beetje moeite voor wordt gedaan. Een kunstwerk dat ook nog eens fungeert als meesterwerk. Hoe vaak zien we dat tegenwoordig nog?