MEAN CREEK

Laat niemand beweren dat het niet kan, want schrijver/regisseur Jacon Aaron Estes bewijst met Mean Creek het tegendeel: een stérk scenario teert op stérke personages. Zij en niet de scenarist horen te bepalen wat er in het verhaal gebeurt. Maar al te vaak zijn personages echter de speelbal van de verbeelding van een schrijver, de poppetjes die dansen naar de pijpen van de regisseur, uitgeknipte figuren die door producenten op pelicule gekleefd worden. Eendimensionaal, inwisselbaar en enkel noodzakelijk om uit te voeren wat het scenario voorschrijft. Mean Creek schotelt ons in weerwil van de gangbare Hollywoodwetten protagonisten voor die uit dat strakke keurslijf ontsnapt zijn. Als meerdimensionale figuren bepalen zij wat er in de volgende scène gebeurt. Zo'n karaktergedreven film is een witte raaf, zeker wanneer dan nog eens uitsluitend tieners de hoofdrol spelen. Maar het werkt. Meer zelfs: het maakt van Mean Creek zonder twijfel een van de sterkste films van 2004.

Mean Creek is een film die je langzaam besluipt en bekruipt. Het verhaal oogt op het eerste gezicht niet zo speciaal, maar voortdurend hangt er een unheimliche sfeer over het scherm. Dat gevoel heb je al vanaf de eerste scène, waarin we het arrogante en vette ettertje George (Josh Peck) een camera op zichzelf zien richten. Hij wil vastleggen hoe hij op het schoolplein een basket door de ring probeert te gooien. Twee vaststellingen: het lukt hem niet of nauwelijks om de bal door de ring te krijgen (wat hem zielig maakt) en als een andere jongen aan zijn camera komt, slaat hij er niet zomaar wat op los, maar rost hij het kind genadeloos hard en tot bloedens toe af (wat hem erg onsympathiek maakt). Eén korte scène en we zitten al meteen in de fundamentele dualiteit van het verhaal verstrikt. Dat is klasse. Het jongetje leren we vervolgens kennen als zijn klasgenoot Sam (Rory Culkin), een wat klein en tenger kereltje dat best intelligent is en altijd opkomt voor de goede zaak.

We bevinden ons in een stoffig plaatsje ergens in Oregon en al gauw ademt Mean Creek een Stand By Me-achtig sfeertje uit. Sam regelt een afspraakje met zijn would be liefje Millie (Carly Schroeder), terwijl we ook kennis maken met Sams oudere broer Rocky (Trevor Morgan), Clyde (Ryan Kelley) en de al wat oudere Marty (Scott Mechlowicz), wiens vader onlangs zelfmoord pleegde. Het stel kids trekt geregeld met elkaar op, drinkt biertjes en smoort joints - de manier, kortom, waarop lange en hete zomers van de onschuld aan de jeugd voorbij trekken. Wanneer Rocky echter te weten komt dat bully George z'n broertje Sam in elkaar geslagen heeft, zint hij op wraak. Het plan bestaat erin om George mee te lokken op een boottrip op een afgelegen rivier, hem daar zijn kleren te laten uittrekken om te gaan zwemmen en hem vervolgens achter te laten. Op die manier zou de pestkop naakt terug naar huis moeten hollen. Een lesje in nederigheid. Moet kunnen, vindt de groep, en met hen wellicht ook de kijker.

Maar vanaf het moment dat het plan ontrold wordt, voel je als toeschouwer dat er iets verschrikkelijks te gebeuren staat. George en Millie voelen dat ook, want ze proberen het plan af te blazen. De andere leden van de groep twijfelen: moeten ze nu medelijden hebben met die George, of verdient hij een koekje van eigen deeg? Het is erg knap hoe scenarist Estes zijn personages op geen enkel moment echt zwart-wit voorstelt. Grijs is meer zijn kleur en dus weigert hij een kant te kiezen. Jazeker, George is een bullebak eerste klas, maar hij heeft ook iets doms en zieligs over zich en al snel blijkt dat zijn arrogant gedrag niets meer is dan een huls die enkel maar leegte en eenzaamheid moet verbergen. De kids van hun kant zwalpen ook de hele tijd van de ene kant naar de andere: ach, ze menen het goed, maar wanneer puntje bij paaltje komt, lijken ze niet in staat de juiste beslissing te nemen. Zijn ze dan wel zo onschuldig als ze lijken?

Wat je heel de tijd ziet aankomen, gebeurt ook écht - op dat punt heeft het scenario geen echte verrassingen in petto. Als kijker heb je op dat moment al driekwart van de film achter de kiezen, maar het slotakkoord is fenomenaal sterk. Door het ongeluk dat gebeurt, wordt elk personage wel verplicht om een standpunt over goed en kwaad in te nemen. Mean Creek ontpopt zich zo tot een psychologische studie over verantwoordelijkheid en moraliteit. Wat doen we met schuld? Nemen we die op ons of wentelen we ze liever af? In hoeverre zijn we verantwoordelijk voor wat gebeurt en dragen we de consequenties? Kunnen we wat fout gelopen is letterlijk en figuurlijk begraven of zal het verleden altijd als een spook terugkeren in onze dromen en nachtmerries?

Mean Creek is een film die eindelijk eens op een volwassen manier enkele van deze vragen durft te stellen, mét personages die er op een volwassen manier mee omgaan. Ironisch voor een cast die enkel uit kinderen en tieners bestaat. Rory Culkin is de bekendste naam in die onervaren cast. Hij is de jongste van de acterende Culkin-clan, maar samen met Kieran (Igby Goes Down, The Cider House Rules) zonder twijfel de meest talentvolle. Ongelooflijk hoeveel diepgang hij in zijn rol steekt. De grootste uitdaging lag wellicht bij Josh Peck, die tijdens de opnames al zeventien was, maar er toch jonger uitziet. De hallucinante laatste minuten van de film fileren zijn personage tot wat hij echt is: een eenzame, rotverwende tiener wiens speelgoed het gebrek aan liefde en vriendschap moet goedmaken. Heb je uiteindelijk mededogen met zijn personage? Ja en nee. Het is net die dubbelzinnigheid die Mean Creek zo sterk maakt.

Bovendien blijkt Jacon Aaron Estes een filmer te zijn met geduld, inzicht en gevoel voor sfeer. Hoewel hij Mean Creek voor een appel en een ei wist te maken, besteedde hij bijzonder veel aandacht aan bijvoorbeeld het schitterende kleurenpalet van het landschap. Hij durft ook trage shots in te lassen die de actie tijdelijk opschorten. Met langzame close-ups vangt hij de emoties van zijn tieneracteurs. Hij pant over eindeloze landschappen en dobbert onheilspellend met de camera over de rivier, waar het naderende onheil steeds meer aan de oppervlakte komt. Estes combineert een opvallende artistieke rust en zelfzekerheid met een verhaaltechnische nervositeit die je vaak ongemakkelijk in je stoeltje laat wringen. Hier staat iets te gebeuren en dat voél je.

Er zijn films die je vanaf het eerste beeld buiten westen kloppen. Eén welgemikte mokerslag en je bent groggy. Films als Mean Creek bekruipen je echter als een zware griep: heimelijk en beeld voor beeld, tot ze zich in je lichaam hebben genesteld. Mokerslagfilms komen hard aan, maar de korte pijn is vaak snel vergeten. Films als Mean Creek sluipen behoedzaam naar binnen en zijn niet van plan snel weer te verdwijnen. Ze blijven hangen en rondtollen, net als de herinneringen aan de dingen die we deden als we jong waren. Schuld laat zich niet makkelijk aflossen. Het is bijzonder knap hoe Jacob Aaron Estes in Mean Creek op een totaal geloofwaardige manier laat zien hoe een groepje jonge tieners tot dat akelige besef komt.