ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND

Hoe namen iets over mensen zeggen: Charlie Kaufman zou niet misstaan als personage in Carnivale. Beetje gek, mensenschuw, maar een grote dosis genialiteit achter de zware baard verborgen. Eigenlijk begon Kaufman zijn carrière ook een beetje als clown op het toneelpodium, maar al gauw bleken zijn vingers sneller te tikken dan zijn mond sprak en dus maakte hij carrière als schrijver voor tv-comedy's als Get a Life en Ned and Stacey. Terwijl hij voor The Dana Carvey Show scènes schreef, begon hij ook te werken aan zijn eerste langspeelfilm. Het idee om letterlijk een ritje te maken door het hoofd van John Malkovich leverde medio 1999 een van de origineelste films van het afgelopen decennium op. Drie jaar later werkte Kaufman opnieuw samen met regisseur Spike Jonze voor Adaptation. Intussen had hij voor Michel Gondry ook nog Human Nature gepend. Het oeuvre van Kaufman heeft één constante: het lijkt op gekkenwerk.

Michel Gondry wist dan ook maar al te goed wie hij moest opbellen toen hem een ideetje voor een nieuwe film door het hoofd flitste. Slechts één man was zo geschift en geschikt om een scenario te schrijven over twee verliefde mensen die elkaar uit hun geheugen laten wissen omdat hun relatie maar niet wil lukken. Gondry wilde er geen normale romantische komedie a la 50 First Dates van maken en bleek bij Kaufman dan ook aan het goede adres. Kaufman maakt films die de hersens doen kraken en het hart sneller doen pompen. Ook Eternal Sunshine of the Spotless Mind is een film met heel veel open plekken die de toeschouwer zelf moet invullen. Heden en verleden lopen door elkaar, pas na twintig minuten komt de titelsequentie in beeld en veel van wat je te zien krijgt, krijgt pas naderhand een echte betekenis. Zo kan je de hele proloog waarin Jim Carrey en Kate Winslet elkaar ontmoeten op een trein pas op het einde van de film helemaal plaatsen en begrijpen.

Wie liever niets over de inhoud van Eternal Sunshine of the Spotless Mind wil weten, moet hier maar stoppen met lezen, want zoals gezegd krijg je het verhaal in de film niét chronologisch te zien. Voor wie liever met een beetje voorkennis de zaal intrekt, geven we het volgende mee. Jim Carrey speelt de rustige Joel Barish die halsoverkop verliefd wordt op de mooie spring-in-'t-veld Clementine Kruczynski (Kate Winslet). Ze zijn elkaars tegenpolen, maar dat trekt blijkbaar aan en de twee worden verliefd. Na een tijdje loopt het mis: Clementine vindt Joel uiteindelijk toch te saai en omdat ze hem wil vergeten stapt ze naar Lacuna Inc, een bedrijfje dat bepaalde delen uit het geheugen kan wissen.

Charlie Kaufman presenteert dat gegeven op zo'n geloofwaardige manier dat je nauwelijks denkt dat zoiets als het wissen van een geheugen helemaal niet kan. In Kaufmanland is het een evidentie: even een afspraak maken met dokter Howard Mierzqwiak (Tom Wilkinson) en het zaakje is geregeld. Wanneer Clementine enkele dagen later Joel weer tegen het lijf loopt, blijkt ze hem dan ook niet meer te herkennen. Brave ziel Joel is er het hart van in en besluit om op zijn beurt komaf te maken met al die pijnlijke herinneringen en zo komt het dat op een nacht twee werknemers van Lacuna Inc naast zijn bed zitten om systematisch alle herinneringen aan Clementine te deleten, te beginnen met de meest recente.

Meer dan de helft van de film speelt zich vervolgens af in de geest van Joel en we worden getrakteerd op scènes uit het hobbelige liefdesparcours van de hoofdrolspelers die één voor één in de prullenmand verdwijnen. Maar halfweg de procedure begint Joel te beseffen dat hij fout bezig is en dat hij eigenlijk de mooie herinneringen aan Clementine zou willen bewaren. In zijn eigen hoofd gaat hij - letterlijk - op de vlucht voor de verwijderingprocedure en probeert hij Clementine te verstoppen in de meest ontoegankelijke bochten van zijn geheugen. Kan hij zijn herinneringen aan haar redden? Om het antwoord te weten, moet je tot de laatste minuten van de film wachten.

Eternal Sunshine of the Spotless Mind is één van de mooiste films van 2004 en daar zijn verschillende redenen voor. De manier waarop Charlie Kaufman zijn scenario als een ingewikkelde puzzel van duizend stukken in elkaar weet te schuiven, is gewoon geniaal. In het begin van de film liggen de puzzelstukken nog allemaal door elkaar op tafel, maar naarmate Kaufman aan het schuiven gaat, wordt het totaalbeeld steeds duidelijker. Tot je, wanneer het laatste stuk is gelegd, beseft dat het eindresultaat toch nog iets anders is dan wat je in gedachten had. Een film die in de laatste tien minuten heel het voorgaande op zijn kop zet, roept vaak ongeloof op omdat je je door de schrijver beetgenomen voelt, maar hier is dat niet het geval. Het klopt gewoon en liefst zou je zo snel mogelijk de hele film nog eens bekijken, maar nu met de nodige achtergrondinformatie.

De naam Charlie Kaufman weegt zo sterk op Eternal Sunshine of the Spotless Mind dat je zou vergeten dat er ook een geweldige regisseur achter schuil gaat: Michel Gondry. De Fransman maakte naam en faam als regisseur van de videoclips van onder meer Björk en schoot reclames voor Gap, Smirnoff, Nike, Coca Cola en Adidas. Videoclipfilmers kiezen zelden voor een klassieke rechttoe rechtaan regie maar vervallen vaak in een pretentieuze en artistieke manier van filmen. Ook Michel Gondry is een beetje van dat slag, maar kan natuurlijk het perfecte excuus inroepen: hij schiet beelden in iemands geheugen, dus het is nogal normaal dat het er chaotisch aan toegaat. Vaak neemt hij de camera op de schouder om zijn acteurs van dichtbij te kunnen volgen. Hij gedraagt zich daarbij als een nerveus observator en werkt verwarring in de hand. Des te groter is het contrast met de rustige scènes die de chaos doorbreken.

Het gebeurt zelden dat je als kijker verliefd wordt op een personage uit een film, maar met Clementine is dat wel het geval. Kate Winslet zet een eigenzinnig, zelfzeker, kwetsbaar en energieke meid neer die even snel van haarkleur als outfit verandert. Niet moeilijk dat Joel Barish niet zonder haar kan leven. Barish is de mooiste rol uit de carrière van Jim Carrey tot nu toe. Hij verspilde veel te lang zijn tijd met idiote komedies genre Dumb & Dumber en Ace Ventura. Carrey kan gerust Freek De Jonge parafraseren: een komiek is op zijn best als hij niet grappig hoeft te zijn. Het credo is perfect op Carrey van toepassing, getuige daarvan zijn eerdere wereldrollen in The Truman Show en Man on the Moon.

Barish en Clementine vormen het hart van Eternal Sunshine of the Spotless Mind en lijken wel voor elkaar gemaakt. Ze hebben enkele hartverscheurende scènes en als je ooit zou hopen dat twee geliefden in een film elkaar vinden, dan is het hier wel. Opvallend is dat nog twee andere A-acteurs hier bijrollen hebben: Elijah Wood en Kirsten Dunst als medewerker en secretaresse van Lacuna Inc. Elk maken ze deel uit van een subplot die in het originele scenario van Kaufman beter uitgewerkt was, maar nu slechts een nevenverhaal is. Erg is die beperking niet, want ze blijven functioneel.

De film ontleent zijn titel aan een gedicht van Alexander Pope dat handelt over de rekbaarheid van het geheugen en de rol van de herinnering. Kaufman stelt ons redelijk expliciet de vraag hoe ver we zouden willen gaan om slechte herinneringen uit te vagen. Joel komt alvast tot de vaststelling dat samen met de slechte ook de mooie herinneringen verdwijnen en dat is een opoffering die hij niet bereid is te ondergaan. Wij zijn immers een optelsom van ons verleden, en bij elke herinnering die we verliezen, verliezen we ook een stukje van onszelf. Wie bereid is om samen met Joel en Clementine te zwerven door dit chaotische labyrint, komt nog wel meer mooie wijsheden tegen in deze film. Voor wie dat allemaal iets te ver gaat, rest een ongezien mooi verhaal over de kracht van de liefde.

Eternal Sunshine of the Spotless Mind is een film die genadeloos over de ziel schraapt en het hart in een wurggreep neemt. Op een koude dag staan dralen op een perron, wachtend op de trein, zal nooit meer hetzelfde zijn. We zien elkaar in Montauk, Clementine.