Van Goghs creatieve erfenis is niet voor een gat te vangen. Vooral de laatste tien jaar werkte hij veel en snel. Nog eufemistisch uitgedrukt was de kwaliteit van zijn producties wisselvallig. Voor investeerders was het enfant terrible een garantie op een gescheurde broek. De Pijnbank (1998), Baby Blue (2001), Interview (2003) en Cool (2004) - zijn laatste vier films - flopten pijnlijk aan de kassa. Van Gogh lag er niet één seconde van wakker. Tussen Van Gogh en het grote publiek heeft het trouwens nooit geklikt. Het publiek dat hem apprecieerde om zijn ongezouten politieke meningen over moslims en joden vond zijn films maar niks. Theo Van Gogh de vertolker van het vrije woord was oneindig veel populairder dan Theo Van Gogh de regisseur. In zijn columns toonde hij een grote bekommernis voor de moeilijkheden die de gewone mens ondervindt in het dagelijkse leven in onze moderne multiculturele samenleving. In zijn films speelt die gewone mens zelden een rol. Hij heeft het over miljonairsdochters, advocaten, kunstenaars in spe, architecten, kunsthistorici, fotografen, journalisten en Bekende Nederlanders uit de boekjes. Niet onmiddellijk de figuren waar de fans van zijn columns zich mee kunnen of willen identificeren. Lekker schizofreen: de films van de volkse oproerkraaier werden voornamelijk gesmaakt door hoger opgeleide grachtengordelmensen en zijn artistieke vrienden. Zijn faam en de reputatie zijn trouwens een exclusief Nederlands fenomeen. Weinig van zijn films raakten de grens over, zelfs de eerste - die met Vlaanderen - was vaak het eindpunt van zijn cinematografische veroveringstocht. Wereldberoemd in Nederland, in Vlaanderen enkel bekend bij belastingsvluchtelingen in Antwerpen en Hollandofielen.
Nochtans begon zijn regisseurscarrière zoals het hoort: met een fikse rel en flink wat media-aandacht. Twee jonge filmtalenten uit Wassenaar (Wassenaar is het Sint-Martens- Latem of Brasschaat van Nederland) schopten keihard tegen de schenen van de gevestigde Nederlandse filmgemeenschap. Theo Van Gogh en acteur Thom Hoffman shockeerden met Luger, een film die door de critici werd bestempeld als vrouwonvriendelijk, puberaal, zelfs fascistisch. In Luger toverde Van Gogh met een poesje en een wasmachine. In Charley, zijn derde film, roosteren de vrouwelijke personages penissen. Subtiliteit leek niet in zijn woordenboek te staan. Tussen Luger en Charley draaide Van Gogh Een Dagje naar het Strand, een verfilming van de gelijknamige roman van Heere Heeresma. De film heeft niets te maken met de harde, rauwe ongefilterde shockcinema van Luger en Charley. Het is een volwassen, evenwichtige en pakkende film waarin de regisseur het verhaal de tijd en de ruimte geeft zich te ontwikkelen. "Een Dagje aan het Strand staat het dichtst bij me. Die film was kwetsbaar en teder, maar daarin ben ik niet meer geïnteresseerd. Die tijd is voorbij." Aan het eind van de jaren tachtig gaat de geldkraan voor de eerste keer open. Van Gogh krijgt naar Nederlandse normen een mooi budget om Jan Wolkers' Terug naar Oegstgeest te verfilmen. Na Paul Verhoeven (Turks Fruit in 1973), Guido Pieters (Kort Amerikaans in 1979) en Ate De Jong (Brandende Liefde in 1983) is hij de vierde die het werk van Wolkers naar het witte doek mag transformeren. Het lukt wonderwel. Zoals later zal blijken uit de verfilming van Joost Zwagermans succesroman Vals Licht en zijn Romeo & Juliet-bewerking Najib & Julia weet Van Gogh heel goed om te gaan met andermans verhalen. De structuur van de roman of het toneelstuk drukt zijn dada's naar de achtergrond. De films zijn conventioneler zonder de stempel van de meester te verloochenen. "Al mijn films zijn claustrofobisch, je krijgt als toeschouwer geen bevrijdende lach. Niet iedereen kan daar tegen. Veel mensen willen lucht in een film. Ik kan hen daar niet bij helpen. Het is leuk als er publiek op afkomt. Gebeurt dat niet, jammer, volgende keer beter. Al is het natuurlijk waar dat een eventueel succes het maken van een volgende film vergemakkelijkt." Terug Naar Oegstgeest was een bescheiden hit zoals dat zo mooi heet. De sm-thriller Loos uit 1989 was een doodgeboren kind, Vals Licht de film die zijn leven en filmcarrière volledig overhoop zou halen. Thematisch behandelt de film Van Goghs stokpaardje: mannen die door vrouwen genadeloos naar de slachtbank worden geleid. Student Simon wordt in Amsterdam hopeloos verliefd op de manipulatieve leugenachtige hoer Lizzie. Van Goghs vrouwelijke personages zijn sterk, doortrapt, altijd aan de winnende hand, een eeuwige bron van ellende en absoluut onmisbaar in het leven. In Loos gaat Tom Jansen ten onder ging aan een femme fatale, in 06 raakt Ad van Kempen helemaal het noorden kwijt, in Interview houdt Katja Schuurman interviewer Pierre Bokma voortdurend onder de duim. De liefde voor de vrouw is geen lachertje, zoals ook een film maken niet altijd dolle pret is. Tijdens de opnames van Vals Licht gaat Van Goghs vrouw er van door met hoofdrolspeler Ellik Bargai. Geliefde weg, Vals Licht maar half gelukt, het is voor Van Gogh het teken om radicaal zijn eigen weg te gaan.
Na Vals Licht gaat hij enkel nog rechtdoor. Met 06 bijvoorbeeld, de best bezochte Nederlandse film van 1994. De low-budget verfilming van het toneelstuk van Johan Doesburg toont de leegte van anonieme telefoonseks. Een kunsthistorica heeft een telefonische contactadvertentie geplaatst waar een architect op reageert. 06 volgt in reële tijd hun kennismaking, geile woordspelletjes, opkomende verliefdheid, jaloezie en de stijgende irritatie. Net die film waarin Van Gogh een onaangenaam verhaal vertelt met onaangename personages in een onaantrekkelijk decor werd zijn eerste succesfilm. Het is toe te schrijven aan de sterke sfeerschepping en de uitstekende vertolking van Ariane Schluter en Ad van Kempen. Hij is onweerstaanbaar onuitstaanbaar met zijn kleine ja- tjes en hé-tjes aan het eind van iedere zin, met zijn leugens en superioriteitsgevoel. Zij stimuleert heerlijk de nieuwsgierigheid: is ze getrouwd? Waarom doet ze wat ze doet? Twee jaar later krijgt de filmmaker dan de erkenning die nooit leek te komen. Blind date wint drie Gouden Kalveren: voor beste regie, beste acteur (Peer Mascini) en beste actrice (Renée Fokker). Het is net als 06 een kleine in eigen beheer geproduceerde film. 06 werd met een budget van 250.000 gulden in vijf dagen gedraaid in een filmstudio, Blind date werd 340.000 gulden in acht dagen opgenomen in de casinozaal van het Amsterdamse Hilton hotel. Van Gogh betaalde beide films uit eigen zak, via een hypotheek op zijn huis en een bankkrediet. De redenen waarom hij zijn eigen spaarcenten investeerde zijn minder romantisch dan het lijkt. De Nederlandse filmcommissie keurde stelselmatig Van Goghs voorstellen af. Het was dus een kwestie van zelf betalen of stoppen met filmen. Peer Mascini, Renée Fokker en Van Gogh schreven zelf het scenario van Blind Date en lieten zich op de aftiteling vermelden als Valéry Boutade. Blind date vertelt het verhaal van een man en een vrouw die worden geconfronteerd met de dood van hun driejarige dochter Annabel. Via een aan contactadvertenties opgehangen rollenspel ondernemen ze verwoede pogingen om het verlies te verwerken en de onherstelbare breuk te lijmen. Kim van Kooten schreef de dialogen. Mooie treurigheid, sterke vertolkingen.
Na Blind Date ging het stelselmatig bergaf met Van Goghs werk, alsof hij enkel tussen de bedrijven door een film maakte, als hij klaar was met ruzie zoeken. Niet dat zijn laatste films saai zijn. Geen enkele Van Gogh is saai, al is het maar omdat rond al zijn producties pittige verhalen hangen. Voor Baby Blue had Van Gogh weer eens een normaal budget bij elkaar weten te sprokkelen. De opnames vonden plaats op Curaçao. Iedere dag stuurde Van Gogh de rushes naar het filmlab in Nederland. Op een dag verwisselden onbekenden de filmrollen voor cocaïne. De opnames werden nooit meer teruggevonden. Een typerend verhaal. De Pijnbank is dan weer de enige film met Paul De Leeuw die commercieel flopte wat de prent uniek maakt. Au! uit 1997 was oorspronkelijk een televisieserie, werd vervolgens gemonteerd als bioscoopfilm die echter nooit werd uitgebracht in de zalen en kwam uiteindelijk rechtstreeks uit op video. Interview - het potje verbale catch tussen Katja Schuurman en Pierre Bokma - lokte achtduizend mensen naar de bioscoop. Niet veel maar toch drie keer meer dan Cool, de film die eerder dit jaar werd uitgebracht. Het is een roemloos einde voor de Fassbinder van de Lage Landen.
Van Gogh was zeker een uniek kunstenaar. Uniek is een kenmerk en geen kwaliteitsoordeel. Een kwaliteit was wel zijn acteursregie. Hij liet zich in de keuze van zijn cast nimmer beïnvloeden door hypes noch vooroordelen. Hij werkte even goed met theaterbeesten (Pierre Bokma) als met soapies (Katja Schuurman), maakte doodeerlijke films en liet zich niet verleiden tot commerciële toegevingen. Van Gogh was geen bandwerker maar een man die deed waar hij zin in had. Door die persoonlijke toets licht zijn werk op uit de grauwe middelmaat. Met zijn eeuwig dwarse opstelling heeft hij zijn films dikwijls getackeld. Ondanks zijn bezieling en talent heeft Van Gogh geen Nederlandse filmklassiekers gemaakt. De provocateur haalde vaak de bovenhand op de verhalenverteller. In het bedenken van filmideeën met brandend dramatisch potentieel was Van Gogh een held, in de uitwerking ervan toonde hij niet altijd dezelfde creativiteit en diepgang. Blind Date, 06 en Interview hebben daardoor de look en de feel gekregen van conceptfilms: kijk eens wat ik kan zonder middelen. Een regisseur die te hard zijn best doet en gaat voor de ophefmakende keuzes. Het effect en de gimmick kregen voorrang op het verhaal. Uiterlijk spetterend, innerlijk schraal.
Hoe goed Van Gogh verhalen kan vertellen is te zien in Najib en Julia. In de beste Nederlandse serie van de laatste jaren wordt een Haags hockeymeisje verliefd op een Marokkaanse pizzakoerier. Opvallend genuanceerd - jawel, genuanceerd! - toont Van Gogh hoe gevoelig hun interculturele relatie ligt, ook in de eenentwintigste eeuw. Tara Elders is de grote ontdekking van de serie waarin de Nederlandse en de Marokkaanse culturen geleidelijk en onvermijdelijk met elkaar botsen. Van Gogh slaat boeiende zijwegen in, schenkt veel aandacht in de nevenpersonages, is minder gehaast dan in zijn speelfilms en toont minder de drang te hebben het stoute jongetje van de klas te zijn. Sterk werk: maatschappelijk relevant, gracieus in beeld gebracht en uitmuntend geacteerd. In januari zou Van Gogh beginnen aan de opnames van een lesbische road movie met Tara Elders en Katja Schuurman waarvan Ronald Giphart het scenario schreef. Het is nog de vraag of de film ooit zal gemaakt worden. Aan iedere filmfan om de film zelf te dromen.