CODE 46

De in 1961 op de wereld geworpen Britse regisseur Michael Winterbottom een bezige bij noemen, is een understatement dat we kunnen vergelijken met de stelling dat de situatie in Irak niet zo vlot verloopt. De man realiseerde sinds Forget About Me in 1990 maar liefst veertien films en 2005 kondigt reeds zijn nieuwste wapenfeit, Tristram Shandy getiteld, aan. De meest succesvolle in die reeks was ongetwijfeld 24 Hour Party People met Steve Coogan maar eerder was ook The Claim met onder andere Peter Mullan en Wes Bentley op een editie van het Filmfestival van Vlaanderen - Gent te zien. Winterbottom laat zich niet binden door genres en conventies en met Code 46 waagt hij zich aan, weliswaar ingetogen, sciencefiction. Nadat we op het 31ste Filmfestival zijn afschuwelijke Nine Songs aan onze netvliezen hadden laten voorbijtrekken, was onze hoop op deze prent gevestigd. Winterbottom kon maar beter met sterk materiaal over de brug komen. Maar helaas, hoewel kwalitatief ver superieur aan Nine Songs (in feite realiseerde Winterbottom deze film na Code 46), bleven we ook hier op onze honger zitten.

In een niet nader gedefinieerde maar erg nabije toekomst wordt voortplanting door regels bepaald. Zo zijn een man en een vrouw, die over een gezamenlijke genetische link beschikken, niet toegestaan hun liefde voor elkaar te consumeren. Enkel twee in alle opzichten van elkaar verschillende partijen zijn toegestaan een kind het leven te schenken. In een grote stad, begrensd door woestijngebied, moet William (Tim Robbins), een verzekeringsagent, een fraudezaak zien op te lossen. Niemand komt de steden in zonder een "papel", een soort semi-futuristisch visum, en het blijkt dat iemand papellen vervalst. William beschikt over een gave die hem in staat stelt de innerlijke motieven, verlangens en gedachten van eender wie te achterhalen, op voorwaarde dat het individu hem een persoonlijk feit vertelt. Bij zijn onderzoek ontmoet hij Maria (Samantha Morton) en terwijl hij zich algauw realiseert dat zij verantwoordelijk is voor de vervalsingen slaat de onafwendbare liefde toe en moet William niet alleen de wetgeving maar ook zijn beweegredenen én zijn huwelijk in twijfel trekken.

Stof genoeg dus voor een interessante, diepzinnige love-story en aanvankelijk lijkt Winterbottom daar best in te slagen. Robbins' zwijgzame vertolking en het aanstekelijke joie de vivre van Mortons Maria werken prima maar het lukt de film nooit om, in tegenstelling tot zijn protagonisten, van de grond te komen en Winterbottom lijkt zoveel thema's en bodems aan te halen dat de plot er in dreigt te verzuipen. Andere, zoals een bijzonder intrigerende Oedipus-achtige wending (die wij hier niet uit de doeken zullen doen), verdwijnen op de achtergrond. Uiteindelijk gaat Winterbottom uit de bocht met ideeën over inplantingen en een Big Brother Is Watching You ondertoon die niet zouden misstaan in de werken van George Orwell (1984, Animal Farm) of Philip K. Dick (de sciencefictionschrijver verantwoordelijk voor Minority Report en Blade Runner). Op de beste momenten lijkt Code 46 de filmische, surrealistische bewerking van een Philip K. Dick kortverhaal maar dan zoals de schrijver het bedacht heeft en niet de verbasteringen die we meestal uit Hollywood zien (hoewel toch moet vermeld worden dat het recente I, Robot van Alex Proyas een bijzonder leuke, pretentieloze zomerfilm was, en dat terwijl het bijna niets met de oorspronkelijke inhoud te maken had). Dat is meteen ook het grootste compliment waar we Code 46 mee kunnen huldigen.

Toegegeven, Winterbottom en scenarist Frank Cottrell Boyce betreden nooit te vaak bewandelde paden en verliezen zich niet in voorspelbaar, soms goedkoop filmisch gedrag. Het einde is nihilistisch, zwartgallig, doordacht, amoureus en hoopgevend op hetzelfde moment en het kille, cerebrale, identiteitsloze van de steden staat in schril contrast met de arme maar warme, soft-erotische, gevoelsmatige mentaliteit in de sloppenwijken, waar de "papel"-loze niet-burgers als bannelingen vertoeven. Meer nog, bijna lijken de verschillen Oosters en Westers, met de steden als een metafoor voor de ordehandhavende onmenselijkheid van het Westen, meer bepaald Amerika dus; en de achterbuurten in de woestijn als het droeve, bijna toekomstloze bestaan van volkengroepen in het Midden-Oosten. De acteerprestaties van Tim Robbins en Samantha Morton zijn goed (vooral Morton overtuigt probleemloos), zonder daarom extatisch over te gaan doen.

Maar ondanks dit alles kunnen we er niet onderuit: Code 46 is gewoonweg saai. Dat dit zo ongeveer de meest mogelijke subjectieve benadering is beseffen we maar al te goed maar de prent liet ons emotioneel leeg en ongeïnteresseerd. Winterbottom kan de aandacht niet vasthouden en wat de een als visueel vernuft beschouwt vonden wij irriterende stroboscoopfotografie. Zo houdt hij samen met cinematograaf Marcel Zyskind tijdens een scène in een nachtclub minutenlang de camera in close-up op het knappe gezicht van Morton, terwijl felle lichten aan- en uitfloepen. We hoorden hier, net als Robbins' personage, op Maria verliefd te worden maar we voelden eerder de drang om de zaal te verlaten. Verder enerveert het scenario door de personages in een combinatie van diverse talen te laten spreken, wat uiteraard duidt op de globalisering van de wereld. Het punt is best boeiend maar in Code 46 is het niets meer dan een pretentieuze gimmick. De onvermijdelijke seksscène laat Winterbottom toe om makkelijk te scoren maar hij brengt het, in navolging van de pornografische hoofdbrok in Nine Songs, op een naturalistische maar hoogst onerotische wijze in beeld. Er bestaat geen twijfel over dat dit allemaal de bedoeling is, maar ons liet het kouder dan een ingevroren ijsbeer in Siberië... dertig meter onder het ijsoppervlak.

Gedurfd, gewaagd, uitdagend, romantisch... het zijn stuk voor stuk woorden die Code 46 beschrijven, maar alomtegenwoordig en allesoverheersend blijft dat gruwelijke woord dat iedereen vreest: saai.