Terwijl Surviving Christmas nog het best bekeken kan worden als een wanhopige stuiptrekking van Ben Afflecks acteercarrière en we lijdzaam toezien hoe Tim Allen en Jamie Lee Curtis hun namen aan drek als Christmas with the Kranks koppelen, werden we gelukkig nog gecharmeerd door het niet van meligheid gespaarde maar visueel indrukwekkende en sfeervolle The Polar Express en konden we een sadistisch lachje niet onderdrukken bij de door grove taalgebruik voortgestuwde, zwartkomische Bad Santa. Het is bijzonder moeilijk om kerstfilms, of films waarbij het verhaal zich rond de kerstperiode afspeelt, te vinden zonder daarbij in het van alle originaliteit verstoken, overdadig moraliserende televisiefilmlandschap terecht te komen waar meligheid overheerst. Bioscoopfilms zoals de beide Home Alone-producties en de originele en geüpdate Miracle on 34th Street (met Richard Attenborough als Kris Kringle of de kerstman) zijn overbekend en hoeven dan ook niet meer uitleg. Verder is elk jaar wel ergens de Frank Capra filmklassieker It's A Wonderful Life op de buis te bewonderen maar onderstaande selectie behandelt enkele misschien minder bekende, of kritisch weinig gewaardeerde producties die zeker de moeite waard zijn om rond deze tijd van het jaar eens onder ogen te krijgen. Een goede of tenminste leuke kerstfilm is als sneeuw in Vlaanderen. Om de zoveel jaar komt het wel eens voor.
Misschien wel de allerbeste moderne kerstfilm en ongetwijfeld een van dé animatiefilms van de jaren '90 is Tim Burtons The Nightmare Before Christmas. Hoewel niet geregisseerd door Burton (Henry Selick nam de regie voor zijn rekening) is de prent bijzonder Burtoniaans. De animatie bestaat uit wat in essentie kleifiguurtjes zijn die door middel van de door de legendarische monstermaker Ray Harryhausen (Jason and the Argonauts) tot kunstvorm verheven stop-motion techniek tot leven werden gebracht. Het verhaal vertelt over de inwoners van Halloween-stad, waar de graatmagere Jack Skellington de leiding heeft en elk jaar een groots Halloween-feest opzet voor de diverse zombies, vampiers en andere creaturen die zich in de donkere straten van de enge stad ophouden. Als hij op een dag per toeval een deur naar de stad van Kerstmis ontdekt, gaan de poppen letterlijk en figuurlijk aan het dansen. Begeesterd door de zorgenloze vreugde maakt Jack, eens terug bij zijn Halloween-makkers, de monsters warm voor het kerstfeest. In een poging om de zware last van de schouders van de Kerstman te halen, besluit Jack de kinderen over de hele wereld van cadeaus te voorzien. Maar een visioen van een door rook verteerde kerstboom, de ontvoering van de Kerstman, het sadistische gokspel van de Boeman; Mr. Oogie Boogie en de gruwelijke aard van de geschenken zorgen voor een kerstfeest dat afstevent op een ramp.
Deze film duurt amper tachtig minuten en er wordt bijna de hele tijd gezongen. Gelukkig zijn de liedjes van Danny Elfman (die ook de filmmuziek en de stem van Jack voor zijn rekening neemt) zo onweerstaanbaar knap dat dit nooit ergerlijk wordt. Het verhaal vertoont parallellen met The Grinch van Dr. Seuss (door Ron Howard middelmatig verfilmd met Jim Carrey) met dit verschil dat Jack het allemaal goed meent. De scène waarin hij, vermomd als de Kerstman, de kinderen de meest weerzinwekkende geschenken bezorgt, is ronduit fantastisch. Tim Burton houdt ervan om Kerstmis en/of sneeuwlandschappen in zijn films een rol te laten spelen zoals we ook eerder zagen in onder andere Edward Scissorhands en Batman Returns maar nergens is die symbiose van gotische horror, zwarte humor en fantasierijke sprookjessfeer zo geslaagd als in The Nightmare Before Christmas. Als alles goed gaat krijgen we volgend jaar een soortgelijke animatieprent te zien: The Corpse Bride waarin een man (stem van Johnny Depp) toevallig in het huwelijk treedt met een lijk.
Als er een film is die rond de kerstdagen een soort cult-reputatie heeft opgebouwd dan is het National Lampoon's Christmas Vacation wel. De National Lampoon's films zijn, op Animal House na, per definitie weinig om over naar huis te schrijven maar is dit toch wel dé perfecte film voor de kerstdagen. En nochtans heeft de prent alles tegen. Geregisseerd door Jeremiah S. Chechik (The Avengers, Diabolique) en geschreven door een van de meest gevraagde scenaristen van de jaren '80, John Hughes (Uncle Buck, The Breakfast Club), volgen we Chevy Chase als de patriarch van de familie Griswold, die we ook kennen uit de andere Vacation-films (Vegas, European en American Vacation). Terwijl het gezin (Beverly D'Angelo en zelfs Juliette Lewis dagen op) zich klaar maakt voor een fantastisch, heerlijk ouderwets kerstfeest, wacht pa Griswold op de vette bonus die hij elk moment van zijn werk kan krijgen. Het duurt niet lang vooraleer de eerste, vervelende gasten toestromen en de komst van neef Eddie (Randy Quaid) en zijn gezin zorgen voor ontelbare idiote situaties waardoor het feest uitmondt in een avond... from hell! Deze Christmas Vacation mag dan wel niets, maar dan ook echt niets, om het lijf hebben, de reden waarom deze film zo populair blijft is logisch: we hebben allemaal wel een of meerdere familieleden rondlopen die we enkel rond de feestdagen zien en waar we na afloop niets mee te maken willen hebben, tot de volgende Kerstmis ons natuurlijk verplicht. Christmas Vacation is een van de weinige films die daadwerkelijk het vervelende en irriterende van familiefeesten aankaart en doet dat op zo'n uitvergrote, verschrikkelijk karikaturale manier dat het niet anders kan dan op de lachspieren werken. Verder neemt de film de consumentendrang van de Amerikaan danig op de korrel als het hoofdpersonage een overdaad aan kerstlichtjes koopt om het dak te versieren en die uiteindelijk... niet branden. Deze prent was in 1989 een kleine hit en heeft na al die tijd, hoe bizar ook, niets aan waarde ingeboet.
Wij zijn, net als velen met ons, grote fans van Bill Murray. De man is niet alleen een begenadigd komiek, hij ontpopt zich de laatste jaren meer en meer tot een uitstekend acteur, waar we recent nog verpletterend bewijs van kregen met Lost in Translation. In Richard Donners hedendaagse kerstparabel Scrooged vertolkt hij de rol van Francis Xavier Cross, een egocentrische televisieproducent die rond de kerstdagen nog een grotere smeerlap wordt dan hij voordien al was. Net als in Charles Dickens' overbekende A Christmas Carol, krijgt deze moderne Scrooge bezoek van drie geesten (het verleden, het heden en de toekomst). Langzaam maar zeker ontdekt hij de ware betekenis van Kerstmis en, jawel hoor, wordt hij een beter mens. Dit mag dan wel als goedkoop sentiment klinken, niets is minder waar. Murray slaagt erin om de evolutie van een hartenloze egoïst naar een joviale kerel realistisch te houden en Donner dompelt de film onder in een bijzonder naargeestige sfeer waarin onderwerpen zoals de dood, een slechte jeugd en moord niet geschuwd worden. De wervelende filmmuziek van Danny Elfman draagt bij tot het geheel en de film kan nog het best samengevat worden met de beschrijving van een scène: als een dierenverzorger die voor een grootse televisieshow werkt bij producent Cross komt klagen over het feit dat hij een speelgoedgeweitje niet aan de kop van een muis kan bevestigen, antwoord Cross doodleuk dat hij het er maar aan moet vastnieten.
Nog meer Bill Murray vinden we in Groundhog Day. Een film die niet bepaald rond of op Kerstmis speelt maar die opvallende gelijkenissen vertoont met Scrooged. Murray vertolkt er de rol van een nukkige weerman die elk jaar tegen zijn zin naar het dorpje Punxsutawney moet om het daar als verslaggever over een feest waarbij de "voorspellingen" van een marmot centraal staan te hebben. Hij wil echter niets liever dan er zo vlug mogelijk weer te verdwijnen maar als hij op weg naar huis in een sneeuwstorm terecht komt en zich genoodzaakt ziet terug te rijden naar het dorp, ondergaat hij vanaf de volgende ochtend steeds opnieuw dezelfde dag. Aanvankelijk lijkt dit fenomeen hem volledig gek te maken maar uiteindelijk ziet hij er zijn voordeel mee en zet hij alles op alles om de vrouw van zijn dromen te winnen. Net als Scrooged verhaalt het door Harold Ramis geregisseerde Groundhog Day over een man die door een bovennatuurlijk fenomeen een belangrijke levensles leert en net als Donners parabel vervalt ook deze film nergens in de spelonken der meligheid.
Elf mag dan wel een middelmatige, in de States overschatte prent zijn die van komiek Will Ferrell een ster maakte, deze door acteur Jon Favreau geregisseerde komedie is niet zonder charme. Als een man, die op de Noordpool als kerstelf is opgegroeid, naar New York reist om daar zijn echte vader (James Caan) te ontmoeten, leidt dat tot een heleboel "fish out of water" momenten die enkel geslaagd zijn vanwege Will Ferrells aanstekelijke enthousiasme, waarmee hij het kinderlijke aspect en de naïviteit van zijn personage in de verf zet. Dit is dan ook een bij momenten aangename familiekomedie die jammer genoeg bijna volledig verzuipt in een über-melige, door erg middelmatige speciale effecten gedomineerde finale. De bijrollen van Zooey Deschanel en Mary Steenburgen zijn inhoudsloos en hoewel James Caan niet onverdienstelijk acteert, lijkt hij zich niet thuis te voelen in deze film en dat merk je ook. Lichtpunten zijn de leuke stop-motion animaties van de Chiodo Brothers, Edward Asner als de Kerstman, Bob Newhart als Buddy's (Ferrell) stiefvader, Peter Dinklage als een succesvolle kinderboekenschrijver en een knappe begingeneriek gevolgd door spitsvondige grappen over 'de drie mogelijke jobs voor een elf'.
In The Ref (of Hostile Hostages) van de in 2002 overleden regisseur Ted Demme weet de dief Gus (Denis Leary) niet waar hij aan begint als hij het kibbelende koppel Lloyd en Caroline Chasseur (Kevin Spacey en Judy Davis) op kerstavond in hun huis gijzelt. Wat volgt is een aaneenschakeling van zwartkomische situaties waarbij enerverende familieleden, de gewiekste zoon van het koppel, de constante dreiging van de politie en een onafwendbaar lijkende gevangenisstraf voor heel wat problemen zorgen. Uiteindelijk moet Gus optreden om de gemoederen te bedaren en, bij gebrek aan een betere term, de kerststemming in het huis te brengen. The Ref speelt als een Christmas Vacation meets The War of the Roses, maakt handig gebruik van het komische talent van Leary en toont een Kevin Spacey voor roem en prestige hem te beurt viel.
Toegegeven, The Office Christmas Specials zijn geen film. Maar wie de twee afleveringen na elkaar bekijkt komt toch tot een anderhalf uur durende mockumentary. Deze slotepisodes van de fantastische Britse serie tonen ons hoe het verder loopt met de personages, terwijl ze zich voorbereiden op een kerstfeest op de administratieve dienst van het papierbedrijf in het dorp Slough. De ontslagen David Brent (Ricky Gervais) probeert wanhopig zijn zelfverklaarde sterrenstatus hoog te houden én een vriendin te vinden voor het feest, Tim (Martin Freeman) ergert zich nog steeds aan de dagelijkse sleur en alles rondom hem, Dawn (Lucy Davis) bereidt zich voor om haar tijdelijke stek in Florida te verlaten voor een bezoek aan Slough en Gareth is zoals vanouds overtuigd van zijn superioriteit. De grootste verdienste van deze kerstspecial is dat de personages ongegeneerd door het slijk gehaald worden om dan op het uiteindelijke feest voor elk van hen een lichtpunt te realiseren. Het knappe is dat de serie nooit melig wordt en de personages veranderen in essentie niet. De voormalige baas van het bedrijf, David Brent, blijft een flauwe grappen rondstrooiende idioot met een schrijnend tekort aan sociale vaardigheden maar de special toont dat er zelfs voor hem een sprankel hoop is. Waar de personages aanvankelijk karikaturaal leken, blijkt vooral uit deze afleveringen hoe complex David, Tim en Dawn zijn. Niet te missen!