MAR ADENTRO

Wie dacht dat Alejandro Amenábar na The Others Spanje definitief voor Amerika zou verlaten, heeft het mis. Terwijl de talentvolle regisseur in Tinseltown nochtans elk gedroomd scenario kon voorgeschoteld krijgen, keerde hij terug naar zijn thuisland om er Mar Adentro te draaien. Van spookhuizen naar drama: het is een draai van 180 graden, maar blijkt misschien wel de slimste carrièrezet ooit. In elk geval leverde het hem al veertien (!) Spaanse oscars op. Mar Adentro ligt met onder meer Der Untergang ook in de weegschaal voor een oscar als beste buitenlandse film.

Alejandro Amenábar bewees zich in zijn vorige films als een meester van de spanning. De manier waarop hij Nicole Kidman bijvoorbeeld met haar olielamp als enige lichtbron doorheen het duistere huis liet dwalen in The Others bleek ongeëvenaard. Amenábars bedje in Hollywood leek gespreid. Maar in plaats van de regie van pakweg Mimic IV of Jurassic Park V te claimen, verhuisde hij terug naar Spanje om er het levensverhaal van Ramon Sampedro te verfilmen. Sampedro pleegde in 1998 in Galicië zelfmoord met de hulp van elf vrienden en familieleden die hem cyaankali toedienden. Om de strenge Spaanse wetgeving rond euthanasie te ontvluchten, had Sampedro een plan bedacht waarin elk van de elf vrienden en verwanten hun aandeel in zou hebben zonder dat iemand voor de gevolgen zou opdraaien. De zaak Sampedro hield een tijdlang Spanje in de ban en kwam daar uitgebreid in het nieuws. Zijn laatste toespraak werd zelfs op televisie uitgezonden.

Hoe Sampedro als sportieve, jonge knaap tot aan de nek verlamd geraakte, krijgen we in Mar Adentro een paar keer in een flashback te zien. Op een mooie, helderblauwe dag maakte hij een duik in de zee. De duik bleek een inschattingsfout, want net op het moment dat hij sprong, trok het water zich terug. Sampedro werd gered, maar moest de volgende 28 jaar aan het bed gekluisterd doorbrengen. Hoewel zijn familie en vele vrienden constant voor hem zorgen, vindt Sampedro het een mensonwaardig bestaan. De vitale, levenslustige man voelt zich niet alleen letterlijk maar vooral ook figuurlijk van al zijn bewegingsvrijheid ontnomen. Hoewel hij een groot gevoel voor humor bezit en helemaal niet ten onder gaat aan depressieve gevoelens wil hij zijn leven beëindigen. Het lot is wreed: Sampedro heeft daarvoor de hulp van iemand nodig en dat is strafbaar. Sampedro kan dat niet vatten: niemand is ooit al vervolgd voor een mislukte zelfmoordpoging, maar vrijwillige euthanasie weet de strenge (katholiek beïnvloede) Spaanse wetgeving niet te tolereren. Omdat Sampedro zijn zaak voor de rechtbank wil bepleiten, neemt hij de advocate Julia – zelf terminaal ziek – onder de arm. De Spaanse rechters geven geen krimp en verbieden Sampedro zelfs om zélf een verklaring over zijn beweegredenen voor te lezen. De wet is de wet.

Een film over euthanasie is om vele redenen een heikele onderneming, maar Amenábar weet de valkuilen handig te omzeilen. Zo behoedt hij zich voor overdreven sentiment. Maar al te makkelijk had hij in zeemzoeterige beelden en zaterdagavondse tranentrekkerij kunnen vervallen. Dat is niks voor Amenábar. Hij registreert objectief en laat de conclusies aan de kijker over. Slechts enkele keren laat hij zich in een poëtisch droombeeld gaan, bijvoorbeeld als Sampedro in zijn fantasie uit het raam vliegt, terug naar de zee die hem zoveel vreugde maar ook zoveel verdriet heeft geschonken. Ook in het laatste kwart van de film balanceert de regisseur een paar keer op de rand, maar uitglijden doet hij nooit. Amenábar heeft ondanks het erg moeilijke onderwerp bijna voortdurend de juiste toon te pakken. Dat betekent dat Mar Adentro ook geen blind politiek pamflet voor euthanasie is geworden. Ook daar houdt de regisseur voldoende afstand, bijvoorbeeld door de introductie van een aantal personages (zoals de eveneens verlamde priester of Sampedro’s oudere broer) die radicaal tégen euthanasie zijn. Ook zij krijgen een eigen, duidelijke stem. Amenábar benadrukt bovendien een aantal keer dat de doodswil van Sampedro een persoonlijke aangelegenheid is. Hij spreekt niet uit naam van álle mensen die zich in zijn situatie bevinden. Sampedro’s beslissing is beredeneerd, overdacht en rationeel. De kijker moet maar beslissen of hij zich in Sampedro’s standpunt kan vinden.

De rol van Sampedro wordt ijzersterk vertolkt door een bijna onherkenbare Javier Bardem. Bardem is 35 en speelt met make-up overladen erg overtuigend een man van 50. Hij ligt bijna de hele film in bed en moet dus acteren met elke spier van zijn gelaat. Hij opent er een breed scala aan emoties mee. Ondanks zijn uitzichtloze situatie speelt hij Sampedro vooral als een lieve, slimme man die goed weet waarmee hij bezig is. Hij is gevat en humoristisch, maar ook een man die heeft leren huilen met de glimlach.  Sampedro is geen stoere zeebonk of macho matroos, maar een man die de kracht van woorden kent en die in talloze gedichten gebruikt. Niet moeilijk dat veel vrouwen op hem verliefd werden. Hoe ironisch dat ze hem enkel zijn liefde konden bewijzen door hem te helpen met sterven. Voor Rosa, een arbeidster uit de stad en in haar vrije tijd presentatrice bij de lokale radio, valt die wetenschap zwaar. Ze houdt van Sampedro en wil hem bij zich houden. De rol die advocate Julia in Sampedro’s leven heeft, is voer voor discussie.

De grootste verdienste van Amenábar als regisseur is dat hij zijn visuele ingesteldheid niet ten koste van het drama heeft geofferd. Zelfs met deze loodzware thematiek op de schouders, schiet hij enkele fabelachtig mooie scènes (met het venster op de wereld als steeds terugkerende metafoor) en durft hij het aan om de violen en piano te laten opzwellen tijdens droomsequenties. Een gevaarlijke gok, maar het werkt. Hoewel euthanasie nog altijd illegaal is in Spanje, kreeg Sampedro uiteindelijk zijn zin en dronk hij voor de camera een glas cyaankali uit. Met Mar Adentro heeft Amenábar geen pleidooi voor euthanasie gemaakt maar een heel mooi eerbetoon aan een man die vond dat het leven een geschenk moest zijn en geen verplichting.