06/05

06/05 is een film over de moord op politicus Pim Fortuyn die op 6 mei 2002 werd doodgeschoten door Volkert Van der Graaf. De datum van de moord is een scharniermoment in de Nederlandse geschiedenis. Sinds de dood van lijsttrekker van de LPF, is Nederland een ander land geworden. De datum van de moord op Theo Van Gogh is intussen ook een ijkpunt geworden. Sinds 2 november 2004 wordt in politiek Den Haag de discussie over de multiculturele samenleving, vrije meningsuiting, inburgering en terrorisme op een harde toon gevoerd. Intellectueel overleg heeft plaatsgemaakt voor verbaal spierballenwerk. Voor nuances is in de Nederlandse strijd tegen het moslimterrorisme weinig plaats.

Gezien het huidige politieke en maatschappelijke klimaat lijkt 06/05 op het ideale moment in de bioscopen te verschijnen. Het is een film gemaakt door een vermoorde provocateur die voltijds tekeer ging over de multiculturele samenleving. Het onderwerp van de film is de moord op een andere ophefmakende figuur, onlangs nog de verkozen tot de Grootste Nederlander Aller Tijden. De combinatie Theo Van Gogh – Pim Fortuyn moet vonken geven. Toch is 06/05 een commerciële flop. In het openingsweekend gingen amper 3000 mensen de film zien. De aanhangers van Fortuyn en Van Gogh, de mensen die schreeuwen dat met de dood van de filmmaker het woord is vermoord, blijven lekker thuis.

Heel veel missen ze daarmee niet. 06/05 is een fictiefilm gebaseerd op waargebeurde feiten. De namen van de meeste personages zijn echt en Van Gogh houdt zich ook aan de feiten zoals ze zich hebben voorgedaan. Hij heeft twee fictieve personages toegevoegd om zijn complottheorie aantrekkelijk te maken. Jim de Booy (Thijs Römer) is een freelance fotograaf die op het ogenblik van de moord op Fortuyn toevallig aanwezig is op het Mediapark in Hilversum. Hij maakt er een fotoreportage met een sterretje (Georgina Verbaan). De foto’s die hij maakt, bevatten – zonder dat hij het weet - een schat aan belangrijke informatie over de moord op de politicus. Ayse (Tara Elders) is het andere fictieve personage. Zij is een Nederlandse van Turkse afkomst die geïnfiltreerd is in de milieugroepering van Volkert Van der Graaf die uiteindelijk de moord zou plegen. Ze speelt de informatie door aan de Nederlandse inlichtingendienst.

Lange tijd weten Ayse en Jim niet van elkaars bestaan en vertelt Van Gogh twee parallelle verhalen. Jim graaft steeds dieper en spit meer belangrijke details boven. Hij doet dat op de manier die eigen is aan het genre: door foto’s uit te vergroten, door toevallig verbanden te ontdekken en met de hulp van zijn tienerdochter die met een half oog op zijn scherm meekijkt... Ayse raakt meer en meer verstrikt in een dubbelrol.

Op dat vlak is 06/05 een echte complotthriller vol schimmige figuren, halve waarheden, onbetrouwbare vrienden en personages die boven zichzelf uitgroeien en meegetrokken  worden naar een wereld die ze niet kennen. Daarom is het zo jammer dat de complottheorie zelf zo flauw is. Volgens Van Gogh komt het er op neer dat Fortuyn uit de weg moest worden geruimd omdat hij gekant was tegen de plannen om te investeren in de Joint Fight Striker (JSF). De JSF is een peperduur vliegtuig dat geldt als de vervanger van de verouderde F16. Over de aankoop van de JSF werd maanden hevig gediscussieerd. De miljardeninvestering zou een financiële zegen zijn voor de militaire industrie. Fortuyn, de gedoodverfde toekomstige minister-president, was radicaal tegen. Nu komt Van Goghs theorie: de militaire industrie zag Fortuyn liever van de aardbol verdwijnen, de Nederlandse inlichtingendienst was daarvan op de hoogte. Ook de radicale milieubeweging wilde Fortuyn opruimen - al wordt in de film niet helemaal duidelijk waarom. Ook van die plannen was de inlichtingendienst op de hoogte. In plaats van in te grijpen liet die echter begaan.

In het bedenken van hun theorie toonden schrijvers Martin Ross en Theo Van Gogh weinig gevoel voor fantasie. Bij iedere politieke moord is de geheime dienst verdachte nummer één. De geheime dienst is bovendien een gemakkelijk slachtoffer. De naam van de instantie zegt het immers zelf. Wat ze doet, is geheim. De dienst kan, mag en zal ook niet reageren op de beschuldigingen. De geheime dienst houdt haar activiteiten nu eenmaal geheim. Door de baas van de inlichtingendienst voor te stellen als een klungel – voortreffelijk gespeeld door Jack Wouterse – ondergraven Ross en Van Gogh de ernst van hun beweringen. Nieuwe elementen of harde bewijzen draagt de film niet aan.

Naast een poging te schetsen wie concreet wat wanneer en hoe deed in de aanloop naar de moord, tracht Van Gogh ook het haatklimaat te schetsen dat tegen Fortuyn werd gecreëerd. Van Gogh wilde absoluut geen acteur die de Rotterdamse politicus zou naspelen. In de plaats daarvan gebruikt hij archiefbeelden van toespraken, interviews en incidenten uit journaals en actualiteitenmagazines. De media en zijn politieke tegenstanders hebben een klimaat geschapen waarin de moord op Fortuyn niet eens crimineel lijkt. De moord past binnen de haatcampagne die werd gevoerd en iedereen die ooit Fortuyn op de korrel heeft genomen is medeplichtig. Zoiets lijkt Van Gogh te suggereren. De keuze van de fragmenten is interessant. Sommige journalisten zijn inderdaad over de schreef gegaan en hebben Fortuyn extreem hard aangepakt. Maar Van Gogh is veel te ver doorgeschoten in zijn drang zijn gelijk te willen bewijzen. Hij rukt bepaalde citaten totaal uit verband. Zo zegt Groen Links-lijsttrekker Paul Rosenmöller op een bepaald moment dat Fortuyn zichzelf in de vinger heeft gesneden en dat hij hoopt dat Fortuyn blijft bloeden tot aan de verkiezingen. Ieder kind weet dat Rosenmöller het figuurlijk bedoelde – zichzelf in de vinger snijden is een uitdrukking die zelfs een zesjarige begrijpt - maar Van Gogh monteert de uitspraak op zo’n manier dat het lijkt alsof Rosenmöller zelf met een mes in Fortuyn zit te kerven. Over Rosenmöller schreef Van Gogh in een column: ‘Mogen de cellen in zijn hoofd zich tot een juichende tumor vormen, laat ons pissen op zijn graf.’

Van Gogh vecht in 06/05 zijn persoonlijke oorlogjes uit. Hij toont de aanvallen op Fortuyn en geeft de Rotterdammer de kans zich te verdedigen. De provocatieve, moslimonvriendelijke, vol-is-vol-uitspraken van Fortuyn, zijn giftige, vaak erg persoonlijke aanvallen op politici van Groen Links en de PVDA haalden Van Goghs selectie uiteraard niet. Die beelden passen immers niet in zijn plannetje om Fortuyn als een totaal onschuldig slachtoffer af te schilderen. Daar blijft de Fortuyn-afgoderij niet bij. Van Gogh laat een van de personages Fortuyn ‘de grootste oppositieleider die dit land ooit heeft gekend’ noemen, het vriendje van Jims dochter zingt met zijn rapbandje ‘De Kogel kwam van links’ en in het begin van de film wordt de champagne ontkurkt wanneer het nieuws van de moord bekend raakt. Voor wie het niet eens was met Fortuyn is 06/05 een onuitstaanbaar misselijkmakend pamflet.

06/05 is opgenomen met de cast die ook meewerkte aan Najib & Julia, Cool! en Medea. Gelukkig werkte Van Gogh de laatste jaren voornamelijk met uitstekende acteurs, maar zijn keuzes komen een beetje geforceerd over. Thijs Römer en Tara Elders zijn absolute toppers - laat daar geen twijfel over bestaan - maar in 06/05 heeft Römer (28) een dochter van vijftien en draagt de Amsterdamse Elders een pruik om voor een Turks meisje door te kunnen gaan. De scènes die Römer speelt met zijn dochter (Caro Lenssen) behoren tot de beste van de film en bewijzen dat Van Gogh wel degelijk intieme momenten kan filmen en dat de brulaap ook kan fluisteren. De aandacht gaat in 06/05 niet naar de personages maar naar de actie en de magere plot. De nevenpersonages zijn daardoor prototypes gebleven.

Als politieke thriller is 06/05 mislukt, daarvoor is de inhoud niet straf en origineel genoeg. Heel even komt de film onder stoom maar dan volgt een bizarre lachwekkende achtervolgingsscène in een openluchtzwembad en is het plezier voorbij. Wanneer Jim en Ayse elkaar ontmoeten, last Van Gogh een gesprek in waarin hij de hele intrige – die niet eens zo ingewikkeld is – van naaldje tot draadje verklaart. De laatste film van Theo Van Gogh is minder interessant, spannend, controversieel en subversief dan verwacht. Met 06/05 verlaat hij de filmwereld door een achterpoortje.