RAY

Iedereen heeft wel eens gehoord van de Amerikaanse muzikant Ray Charles. En als zijn naam u niet zo bekend in de oren klinkt, dan doen zijn hits dat ongetwijfeld wel. ‘Unchain My Heart’, bijvoorbeeld, of ‘Hit the Road Jack’. Onsterfelijke klassiekers die tot het einde der tijden populair zullen blijven. Maar om ervoor te zorgen dat ook de man achter die hits niet in de vergetelheid raakt, heeft regisseur Taylor Hackford de ‘legende’ van Ray Charles nu vereeuwigd in een met veel zorg en schwung gecomponeerde filmbiografie.

“Meneer Charles, wat u doet is heiligschennis! U verandert de muziek van de Here in seks!” De mensen in de zaal zijn opgefokt, sommigen zijn woest. Zoiets hebben ze nog nooit gehoord. Wat denkt die blinde eigenlijk wel? Gospelmuziek is niet om op te dansen. En zeker niet in zo’n louche club als deze, waar alleen drinkebroers en losse vrouwen te vinden zijn. Maar waar de conservatieve goegemeente geen rekening mee houdt, is dat de ‘nieuwe’ muziek van Ray Charles bij de jeugd inslaat als een bom. Zij zijn helemaal weg van Ray’s gedurfde combinatie van gospel, soul, blues en jazz. Want het swingt, en niet zo’n klein beetje ook. Maar ondanks het succes van zijn muziek en de notie dat Charles echt niet de eerste is die nieuwe teksten schrijft bij bekende gospelklassiekers, blijven de fanatieke gelovigen bakken kritiek over hem uitstorten. Het gaat zelfs zo ver dat hij in bepaalde staten, waaronder zijn geboortestaat Georgia, niet meer mag komen optreden. Maar niet getreurd, want in de steden waar Ray Charles wel mag komen, gaat bij elk optreden onvermijdelijk het dak van de zaal.

Minstens even bewogen als zijn carrièreparcours is het persoonlijke leven van Charles. Ray Charles Robinson wordt op 23 september 1930 in Georgia geboren als de zoon van een alleenstaande wasvrouw, die elke dag weer moet schrapen om brood op de plank te krijgen. Geen gemakkelijk klus in het straatarme en door en door racistische zuiden. Bovendien stapelen de tragedies zich op in de familie Robinson. De piepjonge Ray ziet met eigen ogen hoe zijn jongere broertje verdrinkt in de wastobbe; een trauma dat Ray heel zijn leven met zich mee zal dragen. Maar daar eindigt het niet. Want op zevenjarige leeftijd is Ray al bijna blind; het gevolg van ongeneeslijke oogaandoening glaucoom. Gelukkig is Ray een taaie en dankzij de onorthodoxe opvoedingsmethodes van zijn moeder leert de jongen al vrij snel omgaan met zijn handicap. Sterker nog, hij ontwikkelt een buitengewone voorliefde voor muziek en leert in een mum van tijd pianospelen. En de rest is geschiedenis.

Toch blijft het leven van Ray Charles niet altijd even onbesproken. Net als elke andere superster had ook hij het in het begin erg moeilijk om op een verantwoorde manier met zijn roem om te gaan. Charles zwom letterlijk in het geld, omdat hij samen met zijn lepe zakenmanager een lucratieve deal had afgesloten zodat hij zelf in het bezit bleef van zijn masteropnames. Normaal gezien blijven die masters in het bezit van de platenfirma, maar Ray wilde absoluut zelf de rechten op zijn muziek in handen hebben. En dat bracht meer geld in het laatje dan hij ooit zou kunnen uitgeven. Helaas verkeerde Charles ook regelmatig in milieus waar kwistig met drugs en vrouwen werd omgesprongen en zat ondanks (of dankzij?) zijn rijkdom ruim zeventien jaar met een flinke heroïneverslaving. Niet bepaald het gedroomde voorbeeld voor de jeugd. Dat vond regisseur Taylor Hackford blijkbaar ook, en hij kiest er resoluut voor om dat aspect van Charles’ persoonlijkheid een beetje naar de achtergrond te schuiven. Er wordt gehint naar de kwalijke gevolgen van zijn verslaving, maar uiteindelijk slaan die het positieve imago van de muzikant niet kapot. Een vreemde keuze, zeker omdat de Charles na zijn ontwenningskuur altijd erg openhartig is geweest over zijn drugsverleden.

Ook de andere zware thema’s waar Charles in zijn leven mee te maken kreeg, zoals de genadeloze haatcampagnes van de conservatieve gelovigen en het misselijkmakende racisme, worden in de film niet of nauwelijks aangehaald. Uiteraard is dit een biografie over een muzikant, maar juist de aspecten van zijn leven die niet direct met muziek te maken hebben, kunnen een film als Ray net dat beetje extra gewicht meegeven. Helaas vijlt regisseur Hackford de scherpe kantjes van Charles’ leven en karakter eraf. En dat heeft dan weer tot gevolg dat Ray, ondanks zijn lange speelduur en grote ambities, een beetje vlak uitvalt. Wat meer punch had het scenario best kunnen gebruiken. Gelukkig geldt dat niet voor de swingende optredens, die met ontzettend veel zorg in beeld worden gebracht door cameraman Pawel Edelman. En op het podium, achter een dik gordijn sigarettenrook, zit Jamie Foxx, die als Ray Charles een onvoorstelbaar goede acteerprestatie neerzet. De producers hadden zich voor de hoofdrol geen betere acteur kunnen wensen. Foxx heeft zich ter voorbereiding van zijn rol volledig ingeleefd in zijn personage, talloze keren met de échte Ray Charles gesproken en nauwkeurig gekeken naar zijn mimiek en lichaamstaal. Het resultaat mag er zijn. Want niet alleen lijkt Foxx sprekend op de echte Ray Charles, hij slaagt erin om ook zijn spreekstem akelig nauwkeurig te imiteren. Meestal neigen acteurs in dit soort rollen naar streverigheid of kijk-eens-wat-ik-kan, maar in het geval van Foxx is het oprecht en authentiek. Zijn welverdiende Oscar kan hem nauwelijks nog ontgaan.

Het is alleen zo verschrikkelijk jammer dat de rest van de film niet altijd meewil. De bijrollen worden weliswaar prima ingevuld door een waslijst nobele onbekenden, maar het tempo ligt vooral in het tweede gedeelte wat aan de lage kant. Ook de pogingen om de jeugdtrauma’s van Charles ook op latere leeftijd in beeld te brengen (zoals de arm van zijn dode broertje in een plas water) zijn nogal klungelig en geforceerd. Scenaristen Hackford en James L. White hadden zich beter wat meer gefocust op de maatschappelijk context van hun verhaal. Ray Charles mag dan wel een boeiend persoon zijn geweest, de impact die hij heeft gehad op de maatschappij en muziekwereld is misschien nog wel belangrijker. Opmerkelijk is wel hoe enthousiast Ray Charles zelf was over het scenario van de film. Blijkbaar zag hij dit als een gedroomde kans om zijn levensverhaal op een gepaste manier te vertellen. Het ging zelfs zo ver dat hij alle in de film gebruikte nummers volledig opnieuw heeft ingespeeld. Helaas heeft hij de film nooit kunnen zien. Ray Charles stierf op 10 juni 2004, amper een paar maanden voor de Amerikaanse première.