MILLION DOLLAR BABY

Op Zweden en Denemarken na is België het laatste land waarin Million Dollar Baby in release gaat. Op zich is dat geen ramp, ware het niet dat de afgelopen maanden de discussie over het einde van de film open en bloot in de media gevoerd werd, zeker nadat Million Dollar Baby vier belangrijke oscars won. Eastwood kreeg conservatief Amerika op de achterste poten. Rechtse organisaties verweten hem immoreel gedrag. Eastwood zelf bleef erg rustig bij al deze controverse en gelijk heeft hij. Zijn film is een observatie van feiten, geen politiek pamflet. Bovendien is het een van de sterkste films van het jaar.

De beste films overstijgen hun eigen onderwerp. Sideways is geen film over wijn. Finding Neverland gaat nooit echt over Peter Pan. Het zijn films die je moet optillen om te kijken wat er onder verborgen zit. In die zin is Million Dollar Baby ook geen film over boksen, maar over het leven zelf. De metafoor van het leven als een boksmatch is niet nieuw (zie Rocky), maar zelden werd de vergelijking zo perfect tot uitdrukking gebracht als door Clint Eastwood, de knarse knar van Hollywood. Million Dollar Baby is de 57ste film waarin hij acteert en de 25ste film die hij regisseert. In al die jaren is Eastwood geëvolueerd van een schietgrage cowboy tot een ingetogen observator. Met Mystic River vond Eastwood zichzelf als regisseur opnieuw uit en met Million Dollar Baby gaat hij op datzelfde élan verder. Ja, misschien is Eastwood op zijn 74ste wel een oude man geworden, maar het is dan wel een bezadigde, wijze oude man die zich als nooit tevoren op de essentie kan focussen. Eastwood maakt tegenwoordig films naar zijn eigen evenbeeld: zonder een grammetje vet. Maar het vel-over-been bedriegt: Eastwood is rijk aan diepgang.

Voor Million Dollar Baby baseerde de acteur-regisseur zich op het boek Rope Burns: Stories from the Corner, een collectie korte verhalen die door boksmanager Jerry Boyd onder het pseudoniem F.X. Toole werden geschreven. Boyd was een echte doorzetter. Hij leurde veertig jaar met zijn boek rond voor hij een uitgever vond. Na het succes van Rope Burns kreeg hij dan eindelijk zijn eerste opdracht om een roman te schrijven. Boyd stierf nog voor de publicatie van dat boek, op 2 september 2002. De adaptatie van Rope Burns kwam vreemd genoeg in handen van Paul Haggis, een man die vooral furore maakte met tv-shows als The Love Boat, L.A. Law en Walker, Texas Ranger. Nog vreemder is dat Eastwood Haggis’ eerste scenarioversie letterlijk verfilmde, zonder ook maar een punt of een komma te veranderen. Dat hoefde ook niet: het scenario bleek perfect zoals het is.

Million Dollar Baby begint zoals zoveel boksfilms: in een wat stoffige gymzaal in Los Angeles, waar jonge mannen dromen van een carrière a la Rocky. Frankie (Clint Eastwood) is de baas van het zweterige pand en heeft ook een paar jonge talenten onder zijn hoede die hij naar de top begeleidt. Tussendoor trekt hij zich graag terug in zijn kantoortje, waar hij poëzie leest, Keltisch leert en filosofeert over het leven met Scrap (Morgan Freeman), de conciërge van de gymzaal en zelf een oud-bokser. Op een dag wandelt Maggie (Hilary Swank) de boksring en hun leven binnen met de simpele mededeling dat ze wereldkampioene wil worden. Vooral Frankie moet daar niks van weten: hij traint geen meisjes en bovendien is ze op haar 30ste al te oud om nog een carrière als bokster te beginnen.

Maggie blijkt niet alleen over een radde tong maar ook over twee snedige handen en een grote dosis doorzettingsvermogen te beschikken. Elke dag, na haar luizenjob als serveerster, komt ze trainen in de zaal. Scrap leert haar in het geheim de eerste kneepjes van het vak, tot het tweetal uiteindelijk Frankie zover krijgt dat hij Maggie onder zijn hoede neemt. In een jaar tijd weet de trainer zijn uitzonderlijk getalenteerde poulain klaar te stomen voor een eerste titelgevecht.

Toegegeven, dat klinkt allemaal erg cliché, maar je moet Million Dollar Baby ook écht zien om te geloven dat Eastwood met zijn film geen Rocky VI of Karate Kid V heeft gemaakt. Hoewel de film begint met een vrij spectaculaire boksscène, lijkt het Eastwood niet echt te interesseren wat zich binnen de ring afspeelt, maar des te meer wat er buiten het canvas gebeurt. Eastwood is een haarscherp observator en kleine scènes of beelden vertellen ons een heleboel over de personages. Zo zien we op een bepaald moment hoe Maggie etensresten meeneemt uit het restaurant waar ze werkt. Door zoveel nadruk te leggen op zijn personages, ga je echt om ze geven en worden ze mensen van vlees en bloed. Maggie is het arme meisje dat haar woonwagenkampverleden van zich af probeert te schudden; Scrap is de nostalgische ex-bokser die in zijn laatste wedstrijd een oog verloor; terwijl we Frankie leren kennen als de cynische binnenvetter. Zijn personage krijgt diepgang wanneer we vernemen dat hij elke week een brief stuurt naar zijn dochter, met wie hij alle contact verloren heeft. Opmerkelijk zijn ook de dagelijkse gesprekken die hij heeft met een katholieke priester.

Op die manier ontwikkelt Million Dollar Baby zich als een film over ménsen. Dat boksen hen met elkaar bindt, wordt op den duur bijna een bijzaak. Dat merk je aan de vluchtigheid waarmee Eastwood Maggie’s wedstrijden in de boksring in beeld brengt. Verwacht geen minutenlange boksduels met camerastandpunten uit alle hoeken van de ring of adembenemende vertraagde close-ups. Terwijl Maggie haar tegenstander op de grond maait, draaien de camera’s vaker naar de gelaatsuitdrukkingen van Frankie of Scrap. En wat we niet te zien krijgen, wordt ons wel duidelijk door de poëtische vertelstem van Scrap. “If there's magic in boxing it’s the magic of fighting battles beyond endurance, beyond cracked ribs, ruptured kidneys and detached retinas. It's the magic of risking everything for a dream that nobody sees but you.”

Langzaam begint ook Frankie te geloven in die droom van Maggie, in de droom om haar trailer trash verleden van zich af te schudden. Bovendien ontstaat er tussen bokster en trainer een soort dochter-vader relatie, die helemaal open bloeit als het tweetal op tournee vertrekt en urenlange ritten met de auto maakt. Het personage van Scrap verdwijnt op dat moment wat op de achtergrond, maar komt later wel weer boven water. Scrap is een beetje Red uit The Shawshank Redemption: de man die op de achtergrond een oogje in het zeil houdt, de man die wat dingetjes kan regelen. In de gymzaal vormt hij met zijn warmte en goedheid de tegenpool van de door het leven getekende Frankie. Zo ontfermt hij zich in een kleine nevenplot over Danger, een achterlijke jongen die denkt ooit een groot bokskampioen te worden. Frankie en Scrap hebben enkele geniale scènes samen, zoals die waarin ze discussiëren over de kwaliteit van bleekwater of het kopen van een nieuw paar sokken. Het zijn dialogen vol pure magie en dubbele bodems. Frankie en Scrap houden wel van een potje boksen met woorden. Het is hun manier om uit te drukken dat ze onmisbaar zijn voor elkaar.

Waar zit dan de dramatische twist in Million Dollar Baby? Uiteraard gaan we hier met geen woord over reppen, ook al is de kans groot dat u het elders wel leest. Enkel dit: met nog ongeveer een halfuur te gaan, gebeurt er iets dat de hele film door elkaar schudt. Voor wie niet weet dat er iets te gebeuren staat, komt het aan als een complete verrassing, als een geweldige mokerslag die je op het canvas keilt. Eastwood is niet de eerste regisseur die het aandurft om het bewuste onderwerp in zijn film ter sprake te brengen, maar naar Amerikaanse normen neemt hij een uiterst liberaal standpunt in. In het normen en waarden debat dat momenteel Amerika beheerst, joeg hij daarmee het conservatieve kamp tegen hem in het harnas. De vraag is echter of Eastwood wel echt een standpunt inneemt. Dit is nog altijd een film waarin hij personages bepaalde beslissingen laat nemen. Eastwood verklaarde hierover dat je toch ook niet van incest moet houden om toch naar Hamlet te gaan kijken, waar dat thema wel aangesneden wordt. Hoe dan ook, de grootste verdienste van Clint Eastwood als regisseur is dat hij in zijn slotakte hoewel erg emotioneel toch ook erg sereen blijft.

De politieke controverse die over het einde ontstond, gaf Million Dollar Baby misschien ook wel wind in de rug in de aanloop naar de oscars. Dat is erg onterecht, want Million Dollar Baby is ook zonder al die aandacht een ijzersterke film. Clint Eastwood won zijn beeldje voor beste regie wellicht omdat hij geleerd heeft zich als beeldenschieter tot de essentie te beperken. Eastwood heeft begrepen dat het observeren van gezichten of het sfeervolle spel van licht en schaduw een sterker resultaat opleveren dan groteske camerabewegingen of spectaculaire speciale effecten. Evenveel lof gaat daarvoor uit naar zijn cinematograaf Tom Stern. Eastwood tekende ook zelf voor de bluesachtige soundtrack die als pars pro toto voor de hele film kan gelden: minimalistisch en louter in een dienende functie. Voor Eastwood geen opzwellende violen of dramatische pianoklanken. De beelden op zich zeggen genoeg. Dat maakt van Million Dollar Baby een schijnbaar kale film.

We krijgen het verhaal te zien door de ogen van Scrap, Frankie’s rechterhand en manusje-van-alles. Rond Scrap hangt een voortdurend melancholische zweem. Hoewel hij zich tevreden stelt met zijn rol op de achtergrond, flakkert in Scrap af en toe de herinnering aan zijn eigen gloriedagen op. Morgan Freeman doet het hele verhaal met een vertelstem die herinneringen oproept aan The Shawshank Redemption. We hebben al eerder beweerd dat Freemans stem van een boodschappenlijstje pure poëzie zou maken. In Million Dollar Baby zijn de dialogen gelukkig op zich al sterk genoeg, maar Freeman legt er met zijn diepe, doorleefde stem nog net dat extra beetje drama in. Let ook op zijn lichaamstaal, al die subtiele fronzen en plooien in zijn gezicht. In één welbepaalde scène zien we Freeman gewoon maar wat staan staren in de verte, maar enkel zijn blik vergroot het moment uit tot epische proporties. Het leverde Freeman een oscar voor beste bijrol op. Hilary Swank begon tien jaar geleden ironisch genoeg in The Next Karate Kid, maar brak pas echt door met haar meisje/jongen-rol in Boys Don’t Cry uit 1999. Swank koos na die oscarwinst haar rollen niet altijd even subtiel uit, maar gaat hier toch weer door merg en been als Maggie. Ze haalde haar tweede oscarbeeldje. 

Met Million Dollar Baby bewijst Clint Eastwood dat hij een echte vakman is. Zonder vreemde visuele kunstgrepen, verhaaltechnisch hocus-pocus of emotionele chantage heeft hij één van de meest meeslepende films van het afgelopen jaar gemaakt. Million Dollar Baby is een film over de klappen die het leven kan uitdelen, over de dromen die we hebben, de eenzaamheid waarmee we kampen, de moed waarmee we tegen het leven aan gaan, de dilemma’s die op ons wegen en de zware beslissingen die we soms moeten nemen. De keuzes die Frankie, Scrap of Maggie maken zijn misschien niet de beslissingen die wij als kijker zouden nemen, maar dat is van ondergeschikt belang. Als personages in hun verhaal hebben ze recht op die zelfstandigheid en als maker van een film heeft Eastwood recht om dat aan het publiek te tonen, los van zijn eigen overtuiging of geloof. Het lijkt ons het ultieme argument om de tegenstanders met een welgemikte linkse knock out te slaan.