LE COUPERET

In deze eerste, turbulente jaren van de eenentwintigste eeuw zal niemand de maatschappelijke druk in onze huidige samenleving ontkennen. Mensen worden opgejut om steeds meer en beter te presteren;  en dat op minder tijd en niet zelden voor een kleiner loon. Stress is een way of life geworden, de sociale onrust groeit en aanhangers van pessimistische denkbeelden (misschien de enige echte realisten) zien de beschaving als een steeds vlugger tikkende tijdbom. In de Belgisch-Franse productie Le Couperet staan de uit de hand lopende werkloosheid en de mentale gevolgen die daarmee gepaard kunnen gaan, centraal.

De in 1933 in Griekenland geboren regisseur Costa-Gavras draait al geruime tijd mee in de internationale filmwereld (zijn eerste langspeelfilm; Compartiment Tueurs, realiseerde hij in 1965) en zijn output bleef sindsdien evenwichtig en van een bijna altijd onmiskenbare, zonder daarom erg opvallende, kwaliteit voorzien. Zijn films bereiken niet altijd het grote publiek maar in 1997 liet hij zich toch even opmerken met Mad City, waarin Dustin Hoffman en John Travolta de hoofdrollen vertolken. Die prent bleek niet bijzonder opzienbarend doch best vermakelijk en is een schoolvoorbeeld van een rode draad die doorheen Costa-Gavras’ werk loopt: de strijd van het individu tegen een overmacht. Zo ook in deze Le Couperet (Het Hakmes).

Bruno Davert (José Garcia) is gelukkig getrouwd, heeft twee kinderen, woont in een mooi huis en werkt in de papierindustrie. Hij houdt van zijn job en is een gerespecteerd en veelgeprezen man. Plots verliest hij van het ene op het andere moment zijn job maar Bruno is niet meteen bang voor het spreekwoordelijke zwarte gat. Hij is er, in tegenstelling tot andere ontslagen werknemers, rotsvast van overtuigd dat hij met zijn expertise en intellectuele knowhow meteen weer aan de slag zal kunnen. Jaren later zit hij nog steeds zonder werk. Hij solliciteert als bezeten maar slaagt er niet in uit de werkloosheid op te stijgen. Verbitterd vat hij het plan aan om werklozen in de papiersector, die voor hem potentiële concurrenten zouden kunnen zijn, uit te schakelen tot hij als de enige kandidaat voor een mogelijke job overblijft. Gewapend met een oud pistool gaat hij moordlustig op pad.

Als er al een duidelijke kritiek is die op Le Couperet van toepassing is dan is het wel dat het scenario van Jean-Claude Grumberg en Costa-Gavras zelf (gebaseerd op het boek “The Ax” van Donald E. Westlake) nergens een duidelijk genre inhoudt. Dat resulteert uiteraard in een aanvankelijk erg onoverzichtelijke film en het is voor de kijkers niet altijd even eenvoudig om te weten te komen waar ze naar zitten te kijken. Is het een thriller, een satire of een sociaal drama? Alle elementen zijn duidelijk terug te vinden maar bepaalde situaties zijn bijna absurd komisch terwijl andere scènes weer tragisch en schrijnend zijn. Op de een of andere manier slaagt Costa-Gavras er toch in om een zekere balans te creëren en hij wordt daarbij geholpen door een zeer goed acterende José Garcia. Als de eigenlijk onsympathieke, egoïstische, paranoïde en zelfs licht megalomane Bruno Davert brengt hij een menselijke herkenbaarheid op het voorplan die het publiek toestaat om zich met deze moreel verwerpelijke figuur te identificeren. Het na verloop van tijd kinderlijke enthousiasme waarmee Davert zijn concurrenten naar de andere wereld helpt, afgewisseld met de emotionele crash die hem te wachten staat, zorgt er bijna voor dat we willen dat hij in zijn opzet slaagt. Het personage is vaak als een gladde aal die tussen de mazen van het net glipt en uiteindelijk ziet hij zijn gezin als een alibi om buiten schot te blijven.

Een leuke bijrol is er voor Olivier Gourmet (Le Fils) als de succesvolle Raymond Mâchefer; de man die Davert eigenlijk wil zijn. Een allesbepalende scène tussen de twee is erg grappig en toont de verschillen tussen de nietsvermoedende Mâchefer en de “dodelijk” geïnteresseerde Davert. Let ook op de nietsbetekenende en vreemde cameo van regisseur John Landis (An American Werewolf in London). Hij verscheen ook al even in Mad City en we kunnen zijn aanwezigheid hier dan ook alleen maar verklaren als een vriendendienst. 

Costa-Gavras’ regie is opmerkelijk koel (de moordscènes zijn kort en brutaal en laten de kijkers niet veel kans om erover na te denken) en de film schippert voortdurend tussen sociale satire en “Hitchcockiaanse” thriller. Het onder andere door onze eigen gebroeders Dardenne gecoproduceerde geheel is vermakelijk, roept vragen op bij de wereld zoals die vandaag is en toont het angstaanjagende beeld van een man die echt zijn werk is en wat de gevolgen zijn als dat deel van zijn verknipte identiteit van hem wordt afgenomen. Het uiteindelijke finale beeld bevestigt Le Couperet als een satirische aanklacht waarin roofdieren steeds op de loer liggen; klaar om wie op een voetstuk staat onderuit te halen en te verscheuren. De kapitalistische circle of life.