WAR OF THE WORLDS

Maandenlang hebben we het moeten doen met foto’s van Tom Cruise en Dakota Fanning die met doodsangst in de ogen naar de hemel staarden. Naar wát precies, daar hadden we al die tijd wel een idee van, maar nu War of the Worlds eindelijk in de bioscopen is beland, kunnen we ook écht zien of die vermoedens kloppen. In Spielbergs visie op H.G. Wells’ ultieme oorlog infiltreren de aliens op een nooit geziene, megalomane manier en in een visueel overdonderend actiespektakel onze zwakke, arme aarde.

Het originele boek The War of the Worlds van Herbert George Wells fascineert al sinds de eerste druk in 1898. De mensheid heeft dan ook altijd wel een reden gehad om bang te zijn voor invasies van buitenaf, is het niet van Duitsland, Rusland of Irak, dan wel van wezens die ons sinds mensenheugenis van ergens in het verre heelal beloeren en bestuderen. Op 30 oktober 1938, toen Orson Welles zijn hoorspelversie van War of the Words de ether instuurde, was die angst zo tastbaar dat de meeste luisteraars dachten dat de langverwachte interplanetaire oorlog echt begonnen was. Niemand kon lachen met Welles pompoengrapje op Halloween.

Dat de mogelijkheid van buitenaards leven ook een van Steven Spielbergs obsessies is, hoeft geen betoog. Spielberg is een kind van de jaren vijftig en groeide op met verhalen, comics en films over buitenaardse invasies (Invaders from Mars, Earth Vs. the Flying Saucers, Termites From Mars), las in de jaren zestig meermaals de roman van Wells en sneed het thema uiteraard al aan in Close Encounters of the Third Kind (1977) en E.T. (1982). Spielberg had in de jaren negentig al het plan opgevat om een moderne versie te maken van War of the Worlds, maar zag daarvan af toen Roland Emmerich in 1996 exact hetzelfde thema aansneed in Independence Day. Spielberg stortte zich daarna in zoveel andere projecten dat War of the Worlds naar 2007 op zijn planning verschoven werd. De verbazing was dan ook groot toen Spielberg in augustus 2004 plotseling aankondigde dat hij door een gaatje in zijn (en Tom Cruises) agenda War of the Worlds meteen ging aanpakken.

Dat ‘meteen’ mag vrij letterlijk opgevat worden, want Spielbergs plan was om de film zeven maanden na de eerste draaidag al in de bioscopen te brengen. Het legde een enorme druk op de productie. Om de meer dan vijfhonderd digitale effecten op tijd klaar te krijgen, schoot Spielberg (met een budget van 135 miljoen dollar) dan ook eerst de meest ingewikkelde shots, zodat special effects supervisor Dennis Murren van Industrial Light & Magic samen met zijn team meer tijd had om alle effecten uit hun computers te toveren. Vreemd genoeg ontkent Spielberg in interviews dat War of the Worlds haastwerk was. Hij draaide in totaal 72 dagen en dat bleek Spielbergs langste draaischema van de laatste twaalf jaar. 

Spielberg keert samen met scenaristen Josh Friedman en David Koepp terug naar het originele boek van H.G. Wells. Dat blijkt bijvoorbeeld al meteen bij het begin van de film: de voice-over (van Morgan Freeman) is bijna letterlijk de eerste alinea van het boek. Toch was Spielberg niet geïnteresseerd om van zijn film een tijdsbeeld uit het Victoriaanse Engeland te schetsen. Hij transponeert de actie naar het heden en naar Amerika. Zo belanden we aan de dokken van Newark, New Jersey. Ray Ferrier (Tom Cruise) is beter in het bedienen van indrukwekkende hijskranen dan in het opvoeden van zijn twee kinderen, het schattige meisje Rachel (Dakota Fanning) en de puberende etter Robbie (Justin Chatwin). Omdat zijn ex-vrouw Mary Ann (Miranda Otto) er samen met haar nieuwe man een weekendje tussenuit trekt, moet Ray een beetje tegen zijn zin instaan voor het wel en wee van zijn tweekoppige kroost.

Een lege ijskast, ruzie met zijn zoon over een baseballteam en een stukgeslagen raam zullen voor Ray het minste van zijn zorgen worden als een op het eerste gezicht vreemde storm opsteekt. De wolken boven Newark pakken samen en bliksemschichten scheren door de lucht. Niet veel later blijkt dat het niet de weergoden zijn die plannen hebben, maar een buitenaards ras. Via de bliksems transporteren ze hun manschappen naar de machines die in de aarde begraven liggen en één voor één uit de grond herrijzen. Die tripods zaaien genadeloos dood en verderf en maaien hele steden met de grond gelijk. Ray slaat met zijn kinderen op de vlucht en zo begint een ongelijke en onmogelijke strijd tussen mens en machine.

Sommige dingen hoef je eigenlijk niet meer te zeggen of schrijven omdat ze voor de hand liggend zijn. Zoals: Steven Spielberg is een vakman, een visualist, een verhalenverteller – een filmgod zoals er geen vijf op deze aardbol rondlopen. Je kan zijn films in de hand nemen en honderd keer ronddraaien, bekijken en aftasten op de kleinste details, maar je kan er van op aan dat alles klopt. Dat is ook visueel het geval bij War of the Worlds. Dennis Muren en ILM hebben zich wat effecten betreft weer maar eens overtroffen en laten de wereld digitaal openscheuren zoals we nog nooit gezien hebben. De tripods van de buitenaardse wezens rijzen als gigantische driepotige kwallen uit de trottoirs omhoog. Gebouwen, bruggen en steden worden verbrijzeld. Het is een weergaloos kijkspektakel dat geen seconde verveelt.

Spielberg is erg goed in het voorstellen van de vernietiging van de aarde, maar gelukkig trekt hij zich af en toe ook terug in de beslotenheid van een kleine ruimte om daar in een ijzingwekkend claustrofobische sfeer spanning op te bouwen. Zo belanden Cruise en co. op een bepaald moment in de bunker van een zekere Harlan Ogilvy (Tim Robbins), een doorgedraaide verzetsstrijder die ervan overtuigd is dat hij de aliens wel eens een lesje zal leren. Wanneer een alien-tentakel zich een weg doorheen de kelder baant op zoek naar levende mensen ontspint er zich een bijna 20 minuten durende Shyamaliaanse scène die ondraaglijk spannend is. De opbouw van zo’n scène, schijnbaar eenvoudig, verraadt het ware genie van de regisseur Spielberg. Op die momenten zie je ook het onmiskenbare talent van Dakota Fanning, dat snoezige meisje dat als geen ander angstige grote ogen kan trekken. Van haar gaan we nog veel horen en zien. Naast het bunkerfragment zijn er nog meerdere losstaande scènes die Spielberg op het netvlies brandt. De voorbijrazende trein die in vuur en vlam staat bijvoorbeeld, de voorbij dobberende lijken op de rivier, of het erg apocalyptische beeld van het neergestorte vliegtuig. Hier toont Spielberg zich een meester in de suggestie. We zien het vliegtuig niet echt neerstorten, we zien alleen de ravage achteraf.

2005 is 1938 niet, laat staan 1898, maar de sterkte van War of the Worlds is dat mensen nog steeds door paranoia gedreven worden. Wanneer de straten branden, vraagt een van de personages of de terroristen uiteindelijk toch hebben toegeslagen, alsof Osama Bin Laden zich in een van de tripods zou verschansen. De schaduw van 9/11 hangt over de film. En wat te denken van die Ogilvy-figuur die gek geworden is van angst? Of de talrijke scènes waarin Spielberg het egoïsme van de vluchtende mens laat zien in een poging zijn eigen hachje te redden? Als het op overleven aankomt, zijn we allemaal op onszelf aangewezen – of kunnen we hoogstens rekenen op tot inkeer gekomen vaderfiguren die hun eigen leven in de strijd werpen om hun kinderen te redden. Het vaderschap – of het gebrek aan vaderfiguur – is een vaak terugkerend motief in het werk van Spielberg en speelt in War of the Worlds een prominente rol. Niet alleen vecht Ray tégen buitenaardse wezens, hij vecht vooral ook voor zijn kinderen.

War of the Worlds is een film die geen seconde de tijd laat om op adem te komen, een film die je uit je stoeltje blaast en die voor twee uur angstzweet uit de handpalmen puurt, maar als de rook om het hoofd is verdwenen zijn er ook – en helaas - zware punten van kritiek. Elke sciencefiction film heeft recht op zijn portie suspension of disbelief, maar het uitgangspunt van Wells blijft, als je er logisch en nuchter over nadenkt, erg zwak. Waarom maakt een ras dat duidelijk veel verder staat dan de mensheid het zichzelf toch altijd zo moeilijk? Hoe hebben ze ooit de tripods op aarde kunnen verbergen? Waarom zijn die nooit ontdekt? We komen trouwens niets te weten over de motieven of bedoelingen van de buitenaardse wezens. Wie zijn ze? Wat komen ze doen? Waarom vallen ze aan? Waarom vernietigen ze half Amerika? De manier waarop ze mensen leegzuigen is nog zo’n zwak punt: waarom doen ze dat? Om te overleven? En zo ja: hoe hebben ze dan heel de tijd doorgekomen zonder dat mensenbloed?

Het zijn wellicht zwaktes uit het originele werk, maar het is jammer dat controlefreak Spielberg er in zijn adaptatie geen antwoord op gevonden heeft. Hij heeft samen met de sterktes van de originele roman jammer genoeg ook de zwaktes overgenomen. Ook het einde ontgoochelt. Wie de roman een beetje kent, weet hoe de strijd tussen aliens en mensen uiteindelijk afloopt en hoe dat verklaard wordt en dat blijft toch als een anticlimax aanvoelen. Bovendien bezondigt Spielberg zich in de derde akte aan hybris als hij Cruise letterlijk in de armen van de aliens drijft. Hij heeft niet het lef om het gaspedaal helemaal in te duwen en komt uiteindelijk aandraven met een erg melig en voorspelbaar happy end.

Al die punten van kritiek zorgen ervoor dat War of the Worlds niet Spielbergs beste film is en al zeker geen foutloos meesterwerk. Maar geloof ons: het zijn bedenkingen die je echt pas achteraf maakt en ze vergallen voor geen seconde de weergaloze filmervaring die Spielberg ons gedurende twee uur laat beleven. Spielberg heeft van War of the Worlds niet de beste film aller tijden gemaakt, maar wel de best mogelijke spektakelfilm over buitenaardse wezens.