AMADEUS

Echter, na de eerste helft van het stuk was het slaperige gevoel verdwenen en daarvoor in de plaats was zijn grenzenloze enthousiasme naar boven komen borrelen. In vergelijking met de burgerlijk brave vertellingen uit Formans Oostbloktijd was Amadeus een verademing. Wat hij zag was niet een droge opsomming van periodes uit het leven van een of andere componist, maar een echt verhaal, met echte mensen en echte emoties. Een verhaal over de in die tijd wereldberoemde componist Salieri, wiens leven compleet op zijn kop wordt gezet als het giechelende wonderkind Mozart ten tonele verschijnt. Om het stuk te kunnen verfilmen moest er flink wat herschreven worden. Na vier maanden met Peter Schaffer (de auteur van het originele toneelstuk) opgesloten te hebben gezeten, was het filmscript van Amadeus af; een potentiële filmklassieker was geboren.

Door het sterke script, de goede reputatie van Forman en de mythe rond de wereldberoemde Mozart stond half mannelijk Hollywood in de rij om een plekje in het prestigieuze filmproject te bemachtigen. Voor de rol van Mozart deden onder andere Mel Gibson en Mark Hamill (die eerder Mozart op Broadway had gespeeld) auditie. Helaas voor hen (en misschien wel gelukkig voor ons) koos Forman ervoor om vooral onbekende acteurs te casten. Uiteindelijk was het F. Murray Abraham die de rol van de vrome Salieri kreeg toegewezen. Tom Hulce mocht in de huid kruipen van de zuipende, feestende en altijd vulgaire Mozart. Beide speelden de rol van hun leven en ontvingen nominatie na nominatie voor de beste mannelijke hoofdrol. Abraham verzilverde volkomen terecht de twee belangrijkste; de Golden Globe en de Oscar. Zijn prestatie is nu, ruim twintig jaar later, nog steeds indrukwekkend. Van zijn blikken vol hatelijke jaloezie, tot aan zijn mimiek als de oude Salieri die vol overgave zijn vreselijke verleden aan de priester opbiecht.

Het mooie aan Amadeus is dat deze donkere geschiedenis van Salieri wordt gebruik als basis voor de film. Het draait niet alleen om de geniale Mozart die geldproblemen heeft en uiteindelijk roemloos ten onder gaat, maar het draait ook en vooral om Salieri die dacht met vroom en voorbeeldig gedrag zijn muzikale talent bij God te hebben verdiend, totdat hij de geniaal goede Mozart ontmoet die een leven lijdt vol drank, feesten en vrouwen. Salieri voelt zich volkomen belachelijk gemaakt door de God aan wie hij altijd zo trouw is geweest; niet hij maar de onbeschofte Mozart is door God uitgekozen als zijn muzikale vertegenwoordiger op aarde. Vanaf dat moment ontstaat er bij Salieri zowel liefde als haat voor Mozart. Liefde voor zijn muziek, dat het mooiste is wat hij ooit heeft gehoord, maar haat voor zijn persoon, omdat hij onterecht de eer heeft de muziek van God te mogen voortbrengen.

Met het in beeld en geluid overbrengen van deze tegenstrijdige gedachtes stijgt de film boven al zijn mede biografieën en muziekfilms uit. In de scène waar Salieri een map met Mozarts bladmuziek in handen krijgt, merk je als kijker pas echt hoe geniaal de musicus Mozart was; terwijl we de jonge Salieri de noten zien lezen, horen we de oude Salieri zijn gevoelens van bewondering uitspreken, precies op datzelfde moment treedt Mozarts muziek op de voorgrond. Het is een zinderende combinatie van beeld, tekst en geluid die zo treffend is dat zelfs bij de grootste muziekleek ontzag ontstaat voor Mozarts talent. Ook is één scène voldoende om de verhoudingen tussen Mozart en Salieri op scherp te zetten. Als de twee elkaar voor de eerste keer ontmoeten, heeft Salieri met veel moeite een welkomsmars geschreven. Na het één keer te hebben gehoord weet Mozart het na te spelen en ter plekke, met speels gemak, te hercomponeren tot een klein en gecompliceerd meesterwerkje. Terwijl Mozart giechelt, lacht Salieri als een boer met kiespijn.

Salieri wil dan nog maar een ding: wraak! Wraak op de God die hem treitert met deze vulgaire snotneus. Maar het wordt alleen nog maar erger voor de oude Salieri. Wat kan hij, nietig mens van vlees en bloed, doen tegen de almachtige God die de hele wereld in zijn handen heeft? Helemaal niets! Uiteindelijk wordt zijn eigen muziek vergeten, terwijl de muziek van Mozart met de jaren die volgen steeds meer waardering krijgt. Elke dag wordt Salieri er nog aan herinnerd dat zijn middelmatige muziek niks voorstelt in vergelijking met die van de goddelijke Mozart. Nu, zo’n 200 jaar later, lijkt het erop dat Salieri en God de strijdbijl hebben begraven. Om het een klein beetje goed te maken heeft God Milos Forman naar Amadeus gesleept, met als gevolg het ontstaan van een tijdloze filmklassieker. Daarmee zal ook Salieri nog lang, heel lang, voortleven.