Iedereen heeft wel eens een slechte dag, zelfs de groten der aarde. Superregisseur Steven Spielberg had zijn slechte dag in 1979 toen hij zijn peperdure oorlogskomedie 1941 uitbracht. Met de baanbrekende kassuccessen Jaws (1975) en Close Encounters of the Third Kind (1977) had Spielberg zijn stempel gezet op de Amerikaanse cinema van de jaren ’70. De filmstudio Universal gaf hem 32 miljoen dollar en de volledige vrijheid om de hysterische en lawaaierige slapstickkomedie 1941 te draaien. Holle vaten klinken het hardst. Spielberg liet zijn ego de vrije loop en ging hiermee serieus op zijn bek. 1941 werd zijn eerste commerciële mislukking.
Eigenlijk is 1941 een geweldige brok “guilty pleasure” en de film was ook niet de commerciële ramp die filmhistorici ons willen doen geloven. Wereldwijd maakte de film nog een aardige winst. Maar 1941 was artistiek en commercieel niet van hetzelfde niveau als zijn twee vorige meesterwerken Jaws en Close Encounters of the Third Kind. Het toonde voor de eerste maal dat zelfs Steven Spielberg niet onfeilbaar was. Hiermee willen we ook niet beweren dat 1941 een miskend meesterwerk is. De meeste grappen missen kilometers ver hun doel, de oneindige vernielpartijen en hysterische vertolkingen beginnen na een uurtje op de zenuwen te werken. Maar 1941 is uniek omdat is dit de enige maal is waarin we een Spielberg krijgen die oneerbiedig, vulgair en niet-politiek correct is met seksuele en raciale stereotypes. De film start met een parodie op de openingsscène van Jaws waarin een naaktzwemster (dezelfde actrice: Susan Blacklinie) wordt verrast door een periscoop van een Japanse duikboot. De nooit teleurstellende filmcomponist John Williams knipoogt naar zijn eigen score. Voor 1941 heeft Williams onvergetelijk komische marsmuziek gecomponeerd en zoals meestal is zijn score het meest gelaagde aspect van de film.
Op een enge manier is 1941 terug actueel geworden sinds de terroristenaanvallen van 11 september in 2001. De thema’s die in de film die aan bod komen zijn hysterische reacties op een onverwachte vijandige aanval, idiote militaire leiders, absurde veiligheidsmaatregelingen en het bewapenen van eigen huis en tuintje. Het onsamenhangend plot van 1941 is gesitueerd tijdens de kerstperiode, net na de Pearl Harbor aanvallen op 7 december 1941. Een verdwaalde Japanse duikboot zaait paniek en paranoia bij Amerikaanse burgers en soldaten aan de Californische kust. Het zal vele mensen verbazen dat 1941 van dezelfde regisseur is die 20 jaren later met Saving Private Ryan (1998) een ode en elegie filmde voor de doorsnee Amerikaanse soldaat. In 1941 zijn diezelfde soldaten oversekste idioten die door hun onkunde en domheid Los Angeles en een groot stuk van de Californische kust plat leggen. Er wordt flink met modder gesmeten naar het Amerikaanse patriottisme. Iets wat vandaag totaal ondenkbaar zou zijn. Het enige eervolle en normaal personage is de Japanse duikbootkapitein, vertolkt door de grote Toshiro Mifune.
Eerlijk gezegd hebben we veel meer plezier aan het herbekijken van 1941 dan aan de ambitieuze films van Spielberg zoals The Color Purple (1985), Empire of the Sun (1987) en Amistad (1997). Er is veel mis met 1941, maar de film is nooit saai. Wat niet kan gezegd worden van zijn latere “volwassen” en “serieuze” films waar de Oscarhonger zo van afdruipt. Spielberg-films met “zero cool-factor”. Met 1941 krijgen we de Spielberg die we het liefste zien, de regisseur van perfect gerealiseerde big budget B-films. Zijn talent om grote spektakelscènes in beeld te zetten komt in 1941 uitgebreid aan bod. Het hoogtepunt van de film is een danswedstrijd die uitmondt in een grootschalige vechtpartij tussen de Amerikaanse landmacht en marine. Een briljant stukje slapstickcinema. Verder is het vooral genieten van de “ouderwetse” speciale effecten. Die werden toen nog gerealiseerd met blue screens en miniaturen, waaronder de achtervolging tussen twee oorlogsvliegtuigen over de straten van Los Angeles. Nog steeds indrukwekkend is de climax van de film waarin er een reuzenrad de oceaan inrolt zonder hulp van CGI.
In de VS werd het destijds niet geapprecieerd dat er een komedie werd gedraaid dat inspeelde op het Pearl Harbor-tragedie. Filmiconen en patriotten zoals Charlton Heston en John Wayne weigerden om die reden dan ook de rol van General Stilwell, een rol die uiteindelijk werd ingevuld door Robert Stack. In Europa werd de film beter ontvangen. Wij hebben er altijd plezier in wanneer het Amerikaanse leger in zijn hemd wordt gezet, in gelijk welke tijdsperiode. Europa is natuurlijk ook minder gevoelig voor het Pearl Harbor-trauma. De reacties uit de VS zijn niet onbegrijpelijk. Probeert u in te beelden dat er in het jaar 2039 een 30-jarige regisseur een komedie zou filmen dat zich afspeelt net na de 09/11-tragedie.
Liefhebbers van de Amerikaanse comedy-reeks Saturday Night Live zullen vele gezichten herkennen in 1941, zoals de latere Blues Brothers John Belushi en Dan Akroyd, maar ze hebben geen enkele scène samen. Ook John Candy is van de partij en de ernstige acteur Treat Williams maakt indruk als gemene Captain 'Stretch' Sitarski met een allergie voor eieren. Verder is het genieten van Christopher Lee, Warren Oates, Ned Beatty en Slim Pickens die zijn eigen rol uit Dr. Strangelove parodieert. Wie zeer goed oplet herkent een jonge Mickey Rourke (een close up van twee seconden), Blues Brothers-regisseur John Landis en de cult-regisseur Samuel Fuller met zijn onafscheidelijke sigaar.
Steven Spielberg kwam voor het eerst onder de aandacht in 1971 met de briljante tv-thriller Duel. Na een televisiecarrière en zijn bioscoopdebuut The Sugarland Express (1974) brak hij in 1975 alle kassarecords met de allereerste zomerblockbuster uit de filmgeschiedenis: Jaws. Een record dat twee jaren later werd geklopt door Star Wars (1977) van George Lucas. In hetzelfde jaar als Star Wars schenkt Spielberg ons een van de beste sciencefiction films ooit gemaakt: Close Encounters of the Third Kind.
In de periode 1975–1982 was Steven Spielberg onze grootste filmgod. Hij was een superregisseur die niets kon misdoen. Zelfs het halfgeslaagde 1941 veranderde niets aan dat imago. Twee jaren na 1941 zou hij zich trouwens schitterend herpakken met behulp van zijn bevriende rivaal George Lucas met Raiders of the Lost Ark (1981), nog steeds de beste actie/avonturenfilm uit de filmgeschiedenis. Met ET (1982) brak hij de kassarecords van Jaws en Star Wars en had opnieuw het grootste kassucces uit de filmgeschiedenis op zijn naam staan. Een record dat 16 jaren lang zou stand houden totdat het in 1998 werd geklopt door Titanic (1997) van James Cameron (in feite werd het record een jaar vroeger al geklopt door de Special Edition van Star Wars). Titanic is momenteel nog steeds de recordhouder.
Maar nadat Spielberg alle commerciële natte dromen had waargemaakt moest hij ook zonodig een Oscar winnen en begon hij met een reeks literaire speelfilms die nergens het niveau haalden van zijn blockbusters uit 1975-1982. De Indiana Jones sequels en Jurassic Parc (1993) hielden zijn reputatie als populairste volksverteller hoog. In 1997 regisseerde Spielberg de eerste sequel op Jurassic Parc: The Lost World. Een enorm kassucces maar de film is nog minder coherent dan 1941 en haalt nergens het bizarre ‘fun’ gehalte van zijn “mislukte” komedie. Niemand kan natuurlijk ontkennen dat Schindler’s List (1993) en Saving Private Ryan (1998) cinema met de grote C is. Maar onze voorkeur zal altijd blijven gaan naar de Spielberg uit onze jeugd toen we door zijn “pretparkfilms” de wonderen van de bioscoop ontdekten. De enige regisseur die zichzelf zijn erfgenaam mag noemen op gebied van superieur amusementfilms is Peter Jackson.
Gelukkig is die Steven Spielberg uit de jaren ‘70 toch niet volledig verdwenen zoals we recent konden zien met Minority Report (2002) en vooral met zijn moderne interpretatie van War of the Worlds (2005). Met War of the Worlds levert Spielberg één van zijn beste films in jaren, een big budget B-film waarin hij opnieuw bewijst dat hij als geen ander commerciële cinema met een intelligent narratief kan combineren.
Hoewel 1941 destijds beter werd ontvangen buiten de VS is het wel ironisch dat we nog steeds geen region2 DVD-uitgave hebben, terwijl in de VS de film al enkele jaren verkrijgbaar is op region1 DVD met zelfs een verlengde versie van de film (146 minuten in totaal). Met als extra een geweldige documentaire over de opnamen die allesbehalve vlekkeloos verliepen. De documentaire is een boeiend stukje filmgeschiedenis, minder chaotisch en meer coherent dan de film.
[START
INFO]
In
Cult Corner dalen we op geregelde tijdstippen af naar de kelders van Hollywood:
lang vergeten tv-series, obscure langspeelfilms of bizarre acteurs worden op die
manier weer in het voetlicht geplaatst.
[END
INFO]